प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 2: Jagannath of Puri
रथापुढचे चैतन्य
मोडलेला दंड
पुरीच्या वाटेवर जगन्नाथाच्या मंदिराचे शिखर दिसताच एका संन्याशाने, एका फिरत्या साधूने, रस्त्यावर अंग टाकले. ते हसले, रडले, नाचले, मोठ्याने ओरडले; आणि त्यांच्या मागोमाग त्यांचे शिष्य नाचू-गाऊ लागले. ते होते चैतन्य. त्यांचा जन्म इ.स. १४८५ मध्ये बंगालमध्ये झाला; त्यांचे वडील नदियाला स्थायिक झालेले एक ब्राह्मण होते. तरुण वयातच चैतन्यांनी संसाराचा त्याग केला होता. पुढे ओडिशाच्या समुद्रकिनाऱ्यावरच्या पुरीत ते आपले उरलेले सारे आयुष्य जगन्नाथाच्या, जगाच्या स्वामींच्या, उपासनेचा प्रसार करत राहणार होते. कोणतीही जात, कोणताही वंश उद्धाराच्या पलीकडे नाही, अशी त्यांची शिकवण होती. एक आख्यायिका सांगते, एकदा निर्जन किनाऱ्यावर त्यांना लाटांवर क्रीडा करणारे स्वर्गातले देवगण दिसले. त्यांनी पाण्यात उडी घेतली, आणि एका कोळ्याच्या जाळ्यातून त्यांना परत आणले गेले. पुढे काय घडले, ते त्यांचे चरित्र, ‘चैतन्य चरितामृत’ सांगते. आठरनाला, म्हणजे अठरा नाले, नावाच्या ठिकाणी ते थोडे भानावर आले, आणि त्यांनी आपले सोबती नित्यानंद यांच्याकडे आपला दंड मागितला. नित्यानंद म्हणाले, तो तर तीन तुकड्यांत मोडला. गुरू मूर्च्छित होऊन पडले, आणि त्यांना सावरताना ते दोघेही त्या दंडावरच कोसळले. चैतन्यांना थोडे वाईट वाटले. आपली एकुलती एक संपत्ती, आपला दंड, तोसुद्धा या लोकांना सांभाळता आला नाही! “तुम्ही माझ्या पुढे जाऊन जगन्नाथाचे दर्शन घ्या, नाहीतर मला तुमच्या पुढे जाऊ द्या. पण आपण बरोबर जायचे नाही.” आणि ते एकटेच पुढे निघाले.
रथापुढचे चैतन्य
कापसाचा एक तंतू
मंदिरात ते देवाच्या मूर्तीला मिठी मारायला धावले, आणि बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडले. एक द्वारपाल त्यांना मारणार होता. तेवढ्यात सार्वभौम नावाच्या एका विद्वान ब्राह्मणांनी त्याला थांबवले. त्या अनोळखी संन्याशाकडे आणि त्यांच्या प्रेमाच्या उन्मादाकडे ते थक्क होऊन पाहत राहिले. तरीही संन्यासी शुद्धीवर येईनात. तेव्हा सार्वभौमांनी त्यांना उचलून आपल्या घरी नेले, आणि एका स्वच्छ जागी निजवले. संन्याशाचा श्वास चालत नव्हता; छाती वरखाली होत नव्हती. सार्वभौम घाबरले. त्यांनी कापसाचा एक बारीक तंतू संन्याशाच्या नाकापाशी धरला. तो हलला, आणि त्यांचा जीव भांड्यात पडला. त्यांना वाटले, हे तर कृष्णप्रेमाचे “उज्ज्वल, शुद्ध” रूप; ते फक्त सर्वोच्च कोटीच्या भक्तातच दिसते. “एका सामान्य माणसात ते पाहून मला नवल वाटते.” इकडे नित्यानंद आणि बाकीचे मुख्य दारापाशी पोचले. तिथे लोक बोलत होते: “एक संन्यासी इथे आले, आणि जगन्नाथाचे दर्शन होताच मूर्च्छित पडले; ते अजून समाधीतच आहेत. सार्वभौम त्यांना आपल्या घरी घेऊन गेले आहेत.” तेव्हा ते आपलेच गुरू आहेत, हे त्यांनी ओळखले.
रथापुढचे चैतन्य
शंभर झाडू
दिवस गेले, आणि रथयात्रेचा दिवस जवळ आला. त्या दिवशी जगन्नाथ आपल्या रथात बसून बागेतल्या गुंडिचा मंदिरात जातात. चैतन्यांनी राजांच्या अधिकाऱ्याकडे एकच सेवा मागितली: “गुंडिचा मंदिर स्वच्छ करायची सेवा मला करू द्या, अशी माझी विनंती आहे.” अधिकारी म्हणाला, चैतन्य जे मागतील ते करा, असे राजांनी मला सांगितले आहे; आणि त्याने शंभर नवे घडे आणि शंभर झाडू आणले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी चैतन्यांनी आपल्या शिष्यांना चंदनाचा लेप लावला, प्रत्येकाच्या हाती एक झाडू दिला, आणि त्यांना घेऊन ते तिथे गेले. कृष्णाचे नाव घेत त्यांनी मंदिर, त्याचे छत, सिंहासन आणि अंगण झाडून काढले. चैतन्यांचे अंग धुळीने भरले, आणि त्यांच्या अश्रूंनी जमीन धुतली गेली. “प्रत्येकाने किती काम केले, ते मी त्याच्या केरकचऱ्याच्या गाठोड्याच्या आकारावरून ओळखेन,” ते म्हणाले. सगळ्यांची गाठोडी एकत्र ढीग करून ठेवली; आणि चैतन्यांचे स्वतःचे गाठोडे त्या संपूर्ण ढिगापेक्षाही मोठे निघाले. मग त्यांनी सगळे धुऊन काढले. काही शिष्यांनी त्यांच्या हातापायांवर पाणी ओतले, आणि काहींनी ते पाणी गुपचूप पिऊन घेतले.
रथापुढचे चैतन्य
राजांचा सोन्याचा झाडू
रथयात्रेच्या दिवशी पहाटेपूर्वीच त्यांनी स्नान केले, आणि जगन्नाथ सिंहासन सोडून रथाकडे निघाले, ते पाहिले. धष्टपुष्ट पंडे, म्हणजे मंदिराचे सेवक, देवाला आपल्या हातांवर घेऊन चालले होते, “जणू रानटी हत्तीच”. कोणी देवाची मान धरली होती, कोणी पाय. देवाच्या कमरेला एक जाड दोर बांधला होता, आणि कापसाच्या एका उंच ढिगावरून पुढच्या ढिगावर ते त्यांना उचलून नेत होते. देवाच्या पायाचा स्पर्श होताच प्रत्येक ढीग मोठा आवाज करून फुटे, आणि कापूस सगळीकडे उधळे. मग राजे प्रतापरुद्र यांनी स्वतःच्या हातांनी सोन्याच्या झाडूने वाट झाडली, आणि जमिनीवर चंदनाचे पाणी शिंपडले. एवढी हलकी सेवा राजे स्वतः करत आहेत, हे पाहून चैतन्यांना आनंद झाला. रथाला नव्या सोन्याने मढवले होते. तो सुमेरू पर्वतासारखा उंच होता. त्यावर चवऱ्या आणि चकचकीत आरसे टांगले होते, आणि त्याच्या घंटा किणकिणत होत्या. जगन्नाथ एका रथावर चढले, सुभद्रा आणि बलराम दुसऱ्या दोन रथांवर. बंगालचे लोक आनंदाने रथ ओढू लागले. रथ कधी वेगाने धावे, कधी मंदावे, तर कधी अगदी थांबून राही: “तो माणसांच्या जोराने नव्हे, तर स्वतःच्या इच्छेने चालत होता.”
रथापुढचे चैतन्य
एकमेकांना पुढे नेत
मग चैतन्य रथापुढे सगळ्या शक्तीनिशी नाचू लागले. ते नृत्य पापणी न लववता पाहण्यासाठी खुद्द जगन्नाथांनी आपला रथ थांबवला, आणि सुभद्रा आणि बलराम आनंदाने हसले. चैतन्यांच्या अंगावर सावरीच्या झाडाच्या काट्यांसारखे रोमांच उभे राहिले. त्यांचे दात थडथडले, आणि त्यांच्या अश्रूंनी भोवतीची माणसे भिजली. कधी ते स्तब्ध उभे राहत, कधी जमिनीवर लोळत. ते मागे पडले, की जगन्नाथ आपला रथ थांबवत; ते पुढे गेले, की देवही पुढे निघत. “असे ते दोघे एकमेकांना पुढे नेत होते.” बलगंडी नावाच्या ठिकाणी देवाच्या न्याहारीसाठी रथ थांबले. प्रेमाने थकून गेलेले चैतन्य तिथल्या एका बागेत पडून राहिले. तिथे राजे एकटेच त्यांच्याकडे आले. त्यांना घरी घेऊन गेलेल्या त्या ब्राह्मणांनी, सार्वभौमांनी, राजांना तसा सल्ला दिला होता. विष्णूंच्या एका साध्या उपासकाच्या वेशात राजे आले. त्यांनी चैतन्यांचे पाय धरले, आणि कृष्णावरचे भागवतातले श्लोक म्हणू लागले. चैतन्य उठले, आणि त्यांनी राजांना मिठी मारली. “या मिठीशिवाय तुम्हाला परत द्यायला माझ्याकडे काहीही नाही.” “मी तुमच्या दासांचा दास आहे,” राजे म्हणाले.
रथापुढचे चैतन्य
न हलणारा रथ
भोजनानंतर रथ पुन्हा ओढायची वेळ झाली. बंगालच्या लोकांनी दोर ओढले, पण रथ हलेना; अखेर त्यांनी निराश होऊन हात टेकले. राजे आणि त्यांचे दरबारी घाबरून धावत आले. राजांनी आपली माणसे दोरांना लावली, आणि स्वतःही हात लावला; तरीही रथ हलला नाही. मग मोठमोठे हत्ती रथाला जुंपले. अंकुशाच्या घावांखाली ते किंचाळले, पण रथ जागचा हलला नाही, आणि लोक रडू लागले. चैतन्य आपल्या शिष्यांसह आले. त्यांनी हत्तींना दूर केले, आणि दोर आपल्या लोकांच्या हाती दिले. मग ते रथाच्या मागे गेले, आणि त्यांनी आपल्या डोक्याने रथ ढकलला. खडखडाट करत रथ धावू लागला. शिष्यांनी फक्त दोर धरले होते; ओढायची गरजच नव्हती, रथ आपोआप धावत होता. लोक “जय! जगन्नाथाचा जय!” असा घोष करू लागले; दुसरा कोणताच आवाज ऐकू येत नव्हता. डोळ्याचे पाते लवते न लवते तोच रथ गुंडिचा बागेच्या दाराशी पोचला. चैतन्यांच्या सामर्थ्याने लोक थक्क झाले, आणि एकच गर्जना उठली: “कृष्णचैतन्यांचा जय!” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘चैतन्य चरितामृत’ या ग्रंथाचा जदुनाथ सरकार यांनी केलेला अनुवाद, ‘चैतन्याज पिल्ग्रिमेजेस अँड टीचिंग्ज’ (१९१३), प्रकरणे ३-४ आणि १०-१२, पृष्ठे २९-३२, १३६-१३८, १४६-१४८, १५१-१५२ आणि १५५-१६०, त्यांच्या ‘चैतन्याज लाइफ अँड टीचिंग्ज’ (१९२२), प्रकरण १२ सोबत वाचलेला; डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’, खंड १ (१८७२), पृष्ठे १०६-१०७ आणि ११४; एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०८), पृष्ठे ९६-९७; आणि राजेंद्रलाल मित्र, ‘द अँटिक्विटीज ऑफ ओरिसा’, खंड २ (१८८०), पृष्ठ ११०. राजेंद्रलाल मित्र पुढे सांगतात, राजांच्या मदतीने चैतन्यांनी कवी जयदेव यांची गीते रोज सकाळ-संध्याकाळ मूर्तींपुढे गाण्याची व्यवस्था केली. छोट्या तपशिलांतही लेखकांमध्ये फरक आहे. हंटर लिहितात, ओडिशातल्या एका परंपरेप्रमाणे एका जाहीर वादविवादानंतर इ.स. १५०३ मध्ये राजे चैतन्यांचे शिष्य झाले. ग्रंथात लोकांचा शेवटचा घोष “गौरचंद्रांचा जय!” असा सुरू होतो. हंटर आणि ओमॅली यांच्या मते चैतन्यांनी चोविसाव्या वर्षी संन्यास घेतला, मित्र यांच्या मते अठ्ठाविसाव्या वर्षी. हंटर म्हणतात, चैतन्यांनी जगन्नाथासाठी बारा वर्षे परिश्रम केले, मित्र म्हणतात तेरा; आणि हंटर सांगतात, ते इ.स. १५२७ मध्ये अंतर्धान पावले. मित्र यांच्या मते त्यांचा जन्म नवद्वीपला, शक १४०७ (इ.स. १४८५) च्या फाल्गुन पौर्णिमेला झाला.