प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 2: Jagannath of Puri
प्रवाशांच्या नजरेतून रथयात्रा
सगळ्या दुष्टतेचा आरसा
दर वर्षी जून किंवा जुलैमध्ये जगन्नाथ, म्हणजे जगाचे स्वामी, पुरीतले आपले मंदिर सोडून बाहेर पडतात. ते एका उत्तुंग रथावर बसतात; त्यांचे भाऊ बलभद्र आणि बहीण सुभद्रा आणखी दोन रथांवर. लोक ते रथ मुख्य रस्त्यावरून ओढत दीड मैलावरच्या गुंडिचा मंदिरापर्यंत नेतात. हे देवांचे बागेतले घर. त्याला इंद्रद्युम्नांच्या राणीचे नाव आहे; इंद्रद्युम्न म्हणजे जगन्नाथांची उपासना सुरू करणारे राजे. स्कंदपुराण सांगते, ही मोठी यात्रा दर वर्षी व्हावी, असे खुद्द देवांनीच मागितले. सुरुवातीच्या सगळ्या युरोपीय लेखकांनी रथाच्या चाकांखाली मरणाऱ्या यात्रेकरूंविषयी लिहिले. पुरी पाहणारे पहिले इंग्रज होते विल्यम ब्रूटन. ते ‘होपवेल’ जहाजाचे क्वार्टरमास्टर होते, आणि नोव्हेंबर १६३३ मध्ये पुरीला आले. त्यांनी या मंदिराला म्हटले, “सगळ्या दुष्टतेचा आणि मूर्तिपूजेचा आरसा.” उत्सवाच्या रात्री देव एका मोठ्या रथातून फिरत; तो रथ तीस फूट उंच होता, आणि त्यावर दोन हजारांहून अधिक दिवे होते. गावातले प्रमुख लोक तो रथ ओढत. आणि “खांदे भिडवून, गर्दीत घुसून, रेटून, ढकलून, धक्काबुक्की करून, कोणत्याही जोरजबरदस्तीने” ज्याला दोराला हात लावता येई, तो स्वतःला धन्य समजे. रथ शहरातून जाताना अनेक जण जमिनीवर आडवे पडत, चाके आपल्या अंगावरून जावीत म्हणून. काही जण जागीच ठार होत; कुणाचे हात मोडत, कुणाचे पाय. “आणि अशा रीतीने आपल्याला स्वर्ग मिळेल, असे त्यांना वाटते.”
प्रवाशांच्या नजरेतून रथयात्रा
“ही कल्पित कथा नाही”
फ्रेंच प्रवासी फ्रांस्वा बर्निये यांनी इ.स. १६६७ मध्ये या उत्सवाविषयी लिहिले; त्यातला काही भाग ऐकीव होता. त्यांनी ऐकले, पहिल्या दिवशी गर्दीचा रेटा इतका भयंकर असतो, की लांबच्या प्रवासाने थकलेले काही यात्रेकरू चेंगरून मरतात. एवढ्या पवित्र प्रसंगी मरण आले, म्हणून लोक त्यांना धन्य म्हणतात. इतर काही जण, “मी सांगतो ही कल्पित कथा नाही,” स्वतःला चाकांखाली झोकून देतात. जगन्नाथ आपल्याला आपली लेकरे म्हणून जवळ करतील, आणि पुन्हा सुखाचे जीवन देतील, असा त्यांचा विश्वास असतो. अलेक्झांडर हॅमिल्टन यांनी इ.स. १७०८ मध्ये या किनाऱ्यावरून जमिनीच्या वाटेने प्रवास केला. ते सांगतात, देवाची प्रतिमा चार मजले उंच गाडीतून बाहेर आणली जाई, आणि दोन हजारांहून अधिक माणसे ती ओढत. काही म्हातारे कट्टर भक्त चाकांखाली चिरडले जावे म्हणून सपशेल आडवे पडत. एखादा जागीच ठार झाला, तर पुजारी लोकांना सांगत, त्याचा आत्मा देवाला फार प्रिय होता. फक्त पाय किंवा हात चिरडला गेला, तर तो देवाच्या नजरेत भरण्याइतका पवित्र नव्हता.
प्रवाशांच्या नजरेतून रथयात्रा
लोंढ्यासोबत आत
इ.स. १८०६ मध्ये ख्रिस्ती लेखक क्लॉडियस बुकॅनन पुरीला गेले. पुरी अजून पन्नास मैल दूर होती, तेव्हाच रस्त्यावर माणसांची हाडे विखुरलेली दिसू लागली. त्यावरून त्यांनी ओळखले, की आपण त्या ठिकाणाजवळ आलो आहोत. भद्रकला उत्तर भारतातले सुमारे दोन हजार यात्रेकरू त्यांच्यासोबत निघाले. काही जण बायकामुलांसह भर उन्हाळ्यात दोन महिने वाटचाल करत होते. त्यांच्यातल्या काही म्हाताऱ्यांना जगन्नाथाच्या ठिकाणी मरण यावे, अशी इच्छा होती. नदीकाठी शंभराहून अधिक कवट्या पडल्या होत्या. १२ जूनला सकाळी नऊ वाजता दूरवर मंदिर दिसले. तेव्हा सगळ्या जनसमुदायाने एकच गजर केला, आणि जमिनीवर पडून दंडवत घातले. शहराच्या बाहेरच्या दारापाशी सैनिकांनी यात्रेकरूंना अडवून धरले; यात्रा-कर भरल्याशिवाय कोणालाही आत सोडले जात नव्हते. ते दाराजवळ पोचले, तेव्हा यात्रेकरूंनी त्यांच्याभोवती गर्दी केली. आम्ही गरीब आहोत, आम्हाला कर भरता येत नाही, असे ते ओरडत होते. बुकॅनन यांच्या घोड्याशेजारी काही दिवस चालत आलेले एक म्हातारे संन्यासी पुढे आले. “साहेब, तुम्ही धोक्यात आहात. तुमच्यासाठी दार उघडले, की हे लोक आत घुसणार आहेत.” बुकॅनन घोड्यावरून उतरले, पण उशीर झाला होता. लोंढा पुढे उसळला, पहारेकऱ्यांनी दार उघडले, आणि त्या प्रवाहाबरोबर ते आत वाहून गेले. अरुंद वाट तुंबली, आणि अनेक जण चेंगरून मरतील, अशी त्यांना भीती वाटली. मग दाराचा एक लाकडी खांब मोडला, आणि कदाचित त्यामुळेच अनेकांचे जीव वाचले. यात्रा-कर वसूल करणाऱ्या अधिकाऱ्याने त्यांना सांगितले, अशी चेंगराचेंगरी अधूनमधून होते, आणि तिच्यात अनेक जण मेले आहेत.
प्रवाशांच्या नजरेतून रथयात्रा
रथाचा दिवस
१८ जूनला दुपारी बारा वाजता देवाला मंदिरातून बाहेर आणून सिंहासनावर बसवले गेले. तेव्हा लाखो कंठांतून असा घोष उठला, जसा त्या प्रवाशाने कधीच ऐकला नव्हता. रथ सुमारे साठ फूट उंच होता, आणि जहाजाच्या दोरांइतक्या जाड सहा दोरांनी तो ओढला जात होता. त्यांना दिसलेला देव म्हणजे लाकडाचा एक ठोकळा होता: काळा चेहरा, लाल तोंड, आणि सोन्याचे हात. रथ थांबला, की त्यावरचा एक पुजारी काही पदे गाई; ती बुकॅनन यांना अश्लील वाटली. “देव गाण्यावर प्रसन्न झाले, तरच त्यांचा रथ चालतो,” तो पुजारी म्हणाला. मग एका यात्रेकरूने जाहीर केले, मी स्वतःला देवाला अर्पण करायला तयार आहे. चालत्या रथापुढे रस्त्यात तो हात पुढे पसरून पालथा झोपला. लोक त्याला वळसा घालून गेले, आणि ती जागा त्यांनी मोकळी सोडली. चाकांनी त्याला चिरडून ठार केले. आनंदाचा एक घोष उठला, आणि लोकांनी त्याच्या देहावर कवड्या उधळल्या. तो देह काही वेळ तिथेच पडून राहिला, आणि मग प्रेते टाकण्याच्या जागी नेला गेला. दुसऱ्या दिवशी एक बाई रस्त्यावर तिरकी आडवी पडली. चाकाने ती लगेच मेली नाही; काही तासांनी तिने प्राण सोडला. आणखी एका गोष्टीने बुकॅनन चकित झाले. मोकळ्या मैदानात खालच्या जातीच्या शूद्रांमध्ये मिसळून ब्राह्मणही देवापुढे लोटांगण घालत होते. त्यांनी जे ऐकले होते, त्याचा हा पुरावा होता: एवढ्या मोठ्या देवापुढे “त्यांच्या सान्निध्यात सगळी माणसे समान असतात.”
प्रवाशांच्या नजरेतून रथयात्रा
चार वर्षांची निरीक्षणे
इ.स. १८२२ मध्ये ओडिशाची हकीकत लिहिणाऱ्या ए. स्टर्लिंग यांनी चार वर्षे हा उत्सव पाहिला. त्यांनी पाहिले, मूर्तींच्या गळ्यात दोर बांधून त्यांना सिंहद्वारातून बाहेर आणले जाई, आणि पायऱ्यांवरून खाली, चिखलातून ओढत नेले जाई. गर्दीतून त्या हेलकावे खात, डुलत पुढे जात; आणि यात्रेकरू “जय जगन्नाथ” च्या कानठळ्या बसवणाऱ्या घोषांनी त्यांचे स्वागत करत. मग गावकऱ्यांचे जथे हातात एकेक फांदी घेऊन नाचत गर्दीतून येत. रथ ओढणे हे त्यांचे कर्तव्य होते, आणि त्यांचा मानही. इशारा होताच त्यांनी दोर धरले, सगळे त्यांना येऊन मिळाले, आणि आनंदाच्या आरोळ्यांत, चाकांच्या करकरीत रथ काही पावले पुढे सरकले. गुंडिचेपर्यंत पोचायला दोन-तीन दिवस लागत, आणि तोवर यात्रेकरू मोठ्या संख्येने हळूच निघून जात. गावकरी आणि पुरीचे लोक यांना या सेवेसाठी जमिनी खंडाशिवाय मिळाल्या होत्या. ते नसते, तर रथ “आजकाल हमखास अडकून पडले असते.”
प्रवाशांच्या नजरेतून रथयात्रा
फक्त तीन प्रसंग
आणि चाकांखालचे मृत्यू? चार वर्षांत स्टर्लिंग यांनी “फक्त तीन प्रसंग” पाहिले. त्यांतला एक संशयास्पद होता, आणि बहुधा अपघात होता. बाकीच्या दोघांत मेलेली माणसे दीर्घकाळ एखाद्या असह्य, वेदनादायक आजाराने पीडित होती; आपले आयुष्य संपवायला त्यांनी हा मार्ग निवडला. त्यांच्या मते एकेकाळी यात्रेकरूंना झुंडीने चाकांखाली लोटणारा तो उन्माद कधीच ओसरला होता. मृत्यू फुगवून सांगितले गेले होते; मात्र वाईट मोसमात उघड्यावर राहिल्याने पुष्कळ जण मरत. ओडिशाचे इतिहासकार डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर यांनी इ.स. १८७० च्या पोलिस अहवालांपर्यंतच्या सगळ्या नोंदी तपासल्या. त्यांना दिसले, हे मृत्यू जवळजवळ नेहमीच अपघाती होते. उष्ण कटिबंधातल्या उन्हात एक लाख माणसांच्या दाटीत “कधीकधी मृत्यू होणारच”; चाकांखाली आत्महत्या नेहमीच क्वचित होत, आणि आता त्या मुळीच होत नव्हत्या. इ.स. १९०७ मध्ये ७५,००० यात्रेकरूंनी साडेचार तासांत रथ बागेतल्या मंदिरापर्यंत ओढले. धोका होता तो जगन्नाथाच्या रथाला स्पर्श करायला त्याच्यापुढे घुसणाऱ्या भाविकांचा. कारण अशी श्रद्धा होती, या वेळी जो जगन्नाथाचे दर्शन घेतो, तो पुन्हा जन्म घेण्याच्या दुःखातून सुटतो. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: विल्यम ब्रूटन, ‘न्यूज फ्रॉम द ईस्ट इंडीज’ (१६३८), एल. एस. एस. ओमॅली यांच्या ‘पुरी’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०८), पृष्ठे ३४-३६ मध्ये उद्धृत; ‘फ्रांस्वा बर्नियेज ट्रॅव्हल्स’, अनुवाद ए. कॉन्स्टेबल (१९१४ ची आवृत्ती), पृष्ठे ३०४-३०५; अलेक्झांडर हॅमिल्टन, ‘अ न्यू अकाउंट ऑफ द ईस्ट इंडीज’, खंड १ (१७२७), प्रकरण ३१, पृष्ठे ३८०-३८५; क्लॉडियस बुकॅनन, ‘ख्रिश्चन रिसर्चेस इन एशिया’ (१८११), पृष्ठे १७-२९; ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), ‘एशियाटिक रिसर्चेस’ खंड १५ मध्ये, पृष्ठे १५९-१६३; डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’, खंड १ (१८७२), पृष्ठे १३१-१३५; ओमॅली, पृष्ठे १०४-१०९; राजेंद्रलाल मित्र, ‘द अँटिक्विटीज ऑफ ओरिसा’, खंड २ (१८८०), पृष्ठे १३२-१३३; आणि स्कंदपुराणातील पुरुषोत्तम माहात्म्य (संस्कृत; अनुवाद आमचा), अध्याय २९, श्लोक २९-३६. स्कंदपुराण ही यात्रा आषाढ शुद्ध द्वितीयेला ठेवते. रथाची उंची ब्रूटन यांच्या हकीकतीत तीस फूट, हॅमिल्टन यांच्या चार मजले, बुकॅनन यांच्या सुमारे साठ फूट, स्टर्लिंग यांच्या साडेत्रेचाळीस फूट, आणि हंटर व ओमॅली यांच्या पंचेचाळीस फूट आहे. मित्र लिहितात, स्टर्लिंग म्हणतात तसे मूर्ती पुजारी बाहेर आणत नाहीत; दैता आणतात, आणि ते विश्वावसू पारध्याचे वंशज मानले जातात. इ.स. १८३८ मध्ये आलेल्या जेम्स फर्ग्युसन यांना कोणीही चिरडलेले दिसले नाही. हंटर बागेतले मंदिर मुख्य मंदिरापासून एक मैलाहूनही कमी अंतरावर सांगतात.