प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 2: Jagannath of Puri
१८०३-१८४०: कंपनी आणि यात्रा-कर
शुभ्र वस्त्रांतले ब्राह्मण
सप्टेंबर १८०३ मध्ये इंग्रजांचे एक सैन्य ओडिशा ताब्यात घ्यायला निघाले. तेव्हा ओडिशा मराठ्यांचा एक सुभा होता. मराठे हिंदू होते; पण पुरीतल्या जगन्नाथाचे, म्हणजे जगाच्या स्वामींचे, पुजारी त्यांच्या अखंड वसुलीमुळे आणि लुटालुटीमुळे त्यांचा तिटकारा करू लागले होते. कंपनी सरकारचे प्रमुख लॉर्ड वेलस्ली यांनी सैन्याला हुकूम दिला होता: मंदिराचा, आणि ब्राह्मणांच्या व यात्रेकरूंच्या धार्मिक भावनांचा आदर राखा. सेनापतीने हे हुकूम पुजाऱ्यांपर्यंत पोचवले. चिल्का सरोवर वाळूच्या एका अरुंद पट्ट्यातून समुद्राला मिळते. तिथली खाडी धोकादायक होती; दोन तोफा आणि तीनशे माणसे ती कित्येक दिवस अडवून धरू शकली असती. पण तिथे सेनापतीला सैन्य भेटले नाही. भेटले, शुभ्र वस्त्रे घातलेल्या पूज्य ब्राह्मणांचे एक शिष्टमंडळ. त्यांचे मंदिर म्हणजे त्या प्रांताची धार्मिक किल्लीच होती. आपले हे मंदिर “ब्रिटिशांच्या संरक्षणाखाली” घ्यावे, अशी विनंती त्यांनी केली. ओडिशाचे इतिहासकार डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर यांच्या मते, ज्याच्या ताब्यात देव, त्याच्याच हाती नेहमी ओडिशाचे राज्य आले होते. एकही वार झाला नाही. १८ सप्टेंबरला सैन्याने मंदिराच्या तटाच्या सावलीत तळ ठोकला.
१८०३-१८४०: कंपनी आणि यात्रा-कर
देवाचा खर्च
मराठ्यांनी यात्रेकरूंवर जबर कर लादला होता; प्रत्येक नदीच्या उतारावर आणि प्रत्येक घाटात जकात होती. इंग्रजांनी सुरुवातीला तो कर बंद केला. मंदिराबाबत त्यांनी सरळ मराठ्यांची जागा घेतली. मराठे ठरावीक रक्कम देत नसत; मंदिराची मिळकत आणि खर्च यांच्यातली तूट ते दर वर्षी भरून काढत. चार वर्षे इंग्रजांनीही तसेच केले. हंटर यांच्या शब्दांत, मंदिराच्या हिशेबांतल्या “लबाडीच्या अंतहीन चक्रव्यूहातून” वाट काढताना त्यांची दमछाक होत होती. ख्रिस्ती लेखक क्लॉडियस बुकॅनन यांनी देवाचा वार्षिक खर्च सरकारी हिशेबांतून छापला. निम्म्याहून अधिक खर्च देवाच्या नैवेद्यावर होई. बाकीचा त्यांच्या वस्त्रांवर, हत्ती-घोड्यांवर, रथावर, उत्सवांवर आणि सेवकांवर. त्या सेवकांत मंदिराच्या सेवेसाठी ठेवलेल्या कलावंतिणीही होत्या. जून १८०६ मध्ये वार्षिक उत्सव झाला. त्याचे तीन मोठे रथ दोनशे पौंडांहून अधिक किमतीच्या इंग्रजी बनातीने सजवले गेले होते, असे बुकॅनन यांना सांगण्यात आले. वेलस्ली यांनी यात्रेकरूंना कर न घेता आत येऊ दिले, आणि कराला मंजुरी दिली नाही. ते गेल्यावर, ३ एप्रिल १८०६ रोजी, सरकारने कर बसवला. कौन्सिलच्या फक्त एका सदस्याने, जॉर्ज उडनी यांनी, आपला विरोध नोंदवला. बाकीच्यांनी मंदिर हे महसुलाचे कायदेशीर साधन मानले. बुकॅनन यांच्या समजुतीप्रमाणे त्यामागचे तत्त्व असे होते: इतर देवळांचा पैसा फार पूर्वीपासून खजिन्यात जमा होत आला आहे.
१८०३-१८४०: कंपनी आणि यात्रा-कर
दोन दारांवर
आता पुरीत शिरण्याच्या फक्त दोन वाटांवर पहारेकरी उभे राहिले, आणि ते यात्रेकरूंची चार वर्गांत वर्गवारी करू लागले. सर्वांत श्रीमंत, ज्यांना लाल यात्री म्हणत, ते सर्वांत जास्त कर भरत. ते तीस दिवस मंदिरात जाऊ शकत; मात्र त्यांच्या सोबत नेहमी एक पंडा, म्हणजे मंदिरातला वाटाड्या, असे. चौथ्या वर्गाचे लोक फक्त मंदिराबाहेरूनच पूजा करू शकत. त्यांच्यासोबत सोळा खालच्या जाती होत्या, ज्यांना मंदिरात मुळीच प्रवेश नव्हता: त्यांत कोळी, नावाडी, धोबी, चांभार आणि दारू विकणारे होते. पुष्कळ जण कर न भरता जात: विरक्त पंथांचे साधू, आणि गंगेचे पवित्र जल घेऊन येणारे. तसेच ओडिशाचे लोक, आणि कर भरता येत नाही असे जाहीर करणारा प्रत्येक गरीब यात्रेकरू. मोजलेल्यांपैकी फक्त दोन-तृतीयांश लोक कर भरत. आणि मोजलेले लोक म्हणजे नजर चुकवून शहरात शिरणाऱ्या एकूण गर्दीचा क्वचितच निम्मा भाग असे. तरीही कंपनीच्या उत्पन्नात हा कर महत्त्वाचा होता. १८३१ पर्यंतच्या एकवीस वर्षांत, मंदिराचा खर्च वजा जाता, त्याने वर्षाला ६,६१९ पौंड दिले. इ.स. १८०८ मध्ये सरकारने मंदिराचा कारभार खुर्द्याच्या राजांकडे सोपवला. ते ओडिशाच्या प्राचीन राजघराण्याचे वारस होते, आणि मराठ्यांनी त्यांना फार छळले होते. जेम्स पेग्ज यांनी या कराविरुद्ध मोहीम चालवली होती. ओडिशातल्या काही हिंदूंनी त्यांना एक प्रश्न विचारला. साहेब लोक जगन्नाथाची पूजा करायला पुरीला जात नाहीत का? मग कंपनी त्यांचा नाश का करील? “ते तर त्यांचे चाकर आहेत.”
१८०३-१८४०: कंपनी आणि यात्रा-कर
वेळेआधीच परतलेले जगन्नाथ
पुजाऱ्यांवर इंग्रजी सत्तेची पकड किती होती, ते आर्चडीकन कॉरी यांच्या एका पत्रावरून दिसते. कॉरी हे चर्चचे एक अधिकारी होते, आणि त्यांनी हे पत्र इ.स. १८२३ मध्ये पुरीहून लिहिले. सुमारे दोन वर्षांपूर्वी काही भागात उठाव झाला होता. तेव्हा पुजाऱ्यांनी अशी आवई उठवली, की जगन्नाथ आता इंग्रजांना भारतात राहू देणार नाहीत. वर्षातून एकदा देव मिरवणुकीने आपले मंदिर सोडून बाहेर पडतात. पुजारी म्हणाले, या वेळी इंग्रजांना हाकलून दिल्याशिवाय ते परत जाणार नाहीत. इंग्रजांच्या पाडावाचा एक दिवसही त्यांनी जाहीर केला. जिल्ह्याच्या सेनापतीने हा बंडखोरांना सरकारविरुद्ध मदत करण्याचा प्रयत्न मानला. त्याने पुरीतल्या प्रभारी अधिकाऱ्याला एक गुप्त हुकूम पाठवला. नेहमीच्या दिवशी देवाला मंदिरात परत नेले नाही, तर अधिकाऱ्याने देवाला बळाने परत नेऊन बसवावे, आणि मंदिराचा लष्करी ताबा घ्यावा. सेनापतीच्या आसपासच्या भारतीयांनी पुजाऱ्यांना नक्कीच सावध केले असणार, अशी कॉरी यांची खात्री होती. “जगन्नाथ आपल्या वेळेआधीच परतले.”
१८०३-१८४०: कंपनी आणि यात्रा-कर
पाळलेली वचने
कराने पैसा मिळत होता. पण तो काही प्रमाणात “मूर्तिपूजेला दिलेल्या सरकारी मान्यतेची किंमत” वाटू लागला, आणि ख्रिस्ती मिशनऱ्यांनी विरोध करणे कधीच थांबवले नाही. इ.स. १८४० मध्ये कंपनीने यात्रा-कर रद्द केला, मंदिराशी असलेला सगळा संबंध तोडला, आणि खुर्द्याच्या राजांकडे पूर्ण कारभार सोपवला. यात्रेकरूंकडून प्रवेशासाठी किंवा विधींसाठी पैसे घ्यायला मंदिरालाच बंदी केली गेली. मोफत प्रवेश आणि मोफत पूजा हा प्रत्येक यात्रेकरूचा हक्क झाला. तरीही वेलस्ली यांनी इ.स. १८०३ मध्ये दिलेली वचने सरकारने पाळली. मंदिराच्या प्राचीन इनामांना सरकारने हात लावला नाही, आणि मंदिराच्या खर्चासाठी पैसे देणे चालू ठेवले; पुढे पैशांऐवजी जमीन दिली. त्याच वचनांच्या भरवशावर पुजाऱ्यांनी आपले मंदिर ब्रिटिशांच्या संरक्षणाखाली दिले होते. ती वचने “इतक्या काटेकोरपणे पाळली गेली, की भारतातल्या आणि इंग्लंडमधल्या अनेक ख्रिस्ती लोकांना त्याचा राग आला.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’, खंड १ (१८७२), पृष्ठे १२२-१२६, आणि खंड २ (१८७२), प्रकरण ६, पृष्ठे ५५-५६; एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०८), पृष्ठे १२०-१२१; क्लॉडियस बुकॅनन, ‘ख्रिश्चन रिसर्चेस इन एशिया’ (१८११), पृष्ठे ३०-३२; जेम्स पेग्ज, ‘इंडियाज क्राइज टु ब्रिटिश ह्यूमॅनिटी’ (१८३०), पृष्ठे २१६-२१९ आणि २८९-२९०, आर्चडीकन कॉरी यांच्या १८२३ च्या पत्रासह; आणि ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), ‘एशियाटिक रिसर्चेस’ खंड १५ मध्ये, पृष्ठ १६३. बुकॅनन यांच्या हकीकतीत मंदिराचा वार्षिक खर्च ६९,६१६ रुपये (८,७०२ पौंड) आहे; इंग्रजांनी भरून काढलेली तूट वर्षाला सुमारे ३,००० पौंड होती (हंटर). पेग्ज पहिल्या नियमांची तारीख जानेवारी १८०६ देतात; त्यांच्या जागी १८०९ आणि १८१० मध्ये नवे नियम आले. हंटर यांच्या हकीकतीत राजांना मंदिर १८०८ मध्ये ६,००० पौंडांसह दिले जाते; ओमॅली यांच्या हकीकतीत १८०९ च्या चौथ्या नियमाने (रेग्युलेशन ४), त्याआधी १८०६ मध्ये तीन पंडितांचे मंडळ नेमले गेले होते. पेग्ज दोन दारांची नावे अठरानाला आणि लोकनाथ देतात, आणि कराचे दर दहा रुपयांपासून दोन रुपयांपर्यंत; हंटर लाल यात्रींसाठी बारा शिलिंग ते एक पौंड, आणि बाकीच्यांसाठी चार शिलिंग देतात. मुसलमान इतिहासकारांचे आकडे खरे असतील, तर कंपनीचा कर लोक पूर्वी भरत त्याच्या जेमतेम पंधरावा भाग होता, असा हंटर यांचा हिशेब आहे. स्टर्लिंग इ.स. १८१७-२२ मध्ये तीन मोठ्या उत्सवांना वर्षाला ३३,४४६ पासून १,३१,८७४ पर्यंत यात्रेकरू मोजतात. १८४० चा कायदा म्हणजे ॲक्ट १० (ओमॅली); १८४५ मध्ये वार्षिक रक्कम २३,३२१ रुपयांवर आणली गेली. पूर्वीच्या रकमेपैकी तेवढा भाग वऱ्हाडच्या पूर्वीच्या राजांनी दिलेली इनामे आणि मंदिराची जुनी देणी यांच्यापोटी होता, असे आढळले होते.