प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 2: Jagannath of Puri
समुद्रातून आलेला ओंडका आणि अपूर्ण मूर्ती
लाटांमधले झाड
किनाऱ्यावर पहारा देणारे सेवक हात जोडून धावत इंद्रद्युम्न राजांकडे आले. ते म्हणाले, किनाऱ्यावर स्नानाच्या जागेजवळ एक मोठे झाड पडले आहे. त्याचा शेंडा समुद्रात गेला आहे, आणि मुळे लाटांवर हेलकावे खात आहेत. ते सगळे मंजिष्ठेसारखे लाल आहे, आणि त्यावर शंख आणि चक्र ही विष्णूंची चिन्हे उमटलेली आहेत. ते उगवत्या सूर्यासारखे झळाळते, आणि त्याच्या सुगंधाने सारा किनारा दरवळला आहे. “हे साधे झाड नाही. कोणी देवच झाडाच्या रूपाने आले आहेत.” स्कंदपुराण जगन्नाथाची कथा अशी सांगते. जगन्नाथ म्हणजे जगाचा स्वामी, ओडिशाच्या समुद्रकिनाऱ्यावरच्या पुरीचा देव. विष्णूंचे दर्शन घ्यायला इंद्रद्युम्न राजे माळव्याहून तिथे आले होते. पूर्वी नीलगिरीवर, म्हणजे निळ्या डोंगरावर, नीलमण्याच्या मूर्तीच्या रूपात त्यांची पूजा होत असे. पण प्रभू वाळूखाली लपले होते. प्रभूंना परत आणण्याचा मार्ग सृष्टिकर्ते ब्रह्मदेव यांनी राजांना सांगितला होता: एक हजार अश्वमेध यज्ञ.
समुद्रातून आलेला ओंडका आणि अपूर्ण मूर्ती
हजार यज्ञ
देवांच्या शिल्पकारांनी राजांसाठी यज्ञांचा मंडप बांधला. त्याच्या फरशा रत्नांच्या, सोन्याच्या आणि स्फटिकाच्या होत्या. देवांचे राजे इंद्र आले, आणि एका रत्नजडित सिंहासनावर बसले. देव, ऋषी, राजे आणि ब्राह्मण हजारोंनी आले. राजांनी इतके दान केले, की पृथ्वी उघडीबोडकी झाली, आणि मग सोन्याच्या वर्षावाने पुन्हा झाकली गेली. लोक एकमेकांना गाऊन सांगत, इंद्रद्युम्नांच्या यज्ञासारखा यज्ञ कधी झाला नाही, आणि कधी होणार नाही. एकामागून एक त्यांनी नऊशे नव्याण्णव यज्ञ पूर्ण केले. हजाराव्या यज्ञात, रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरी, त्यांना एक दर्शन झाले: क्षीरसागरात स्फटिकाच्या एका बेटावर मेघासारखे सावळे विष्णू. त्यांनी हे देवर्षी नारदांना सांगितले. नारद म्हणाले, पहाटे पडलेले स्वप्न दहा दिवसांत फळते: यज्ञ संपताच प्रभू प्रकट होतील.
समुद्रातून आलेला ओंडका आणि अपूर्ण मूर्ती
लाटांतून ओढून आणलेले झाड
म्हणून सेवक झाडाची बातमी घेऊन आले, तेव्हा राजांनी नारदांना तिचा अर्थ विचारला. नारद हसले. ते म्हणाले, स्वप्नाने जे वचन दिले होते, ते हेच. राजांनी दर्शनात जे विष्णू पाहिले, त्यांच्या देहावरून गळून पडलेला हा एक केस आहे; पृथ्वीवर त्याचे झाड झाले आहे. इंद्रद्युम्नांशिवाय दुसरा कोणीही त्याचे दर्शन घेण्याच्या योग्यतेचा नाही. राजे किनाऱ्यावर गेले. त्या झाडात त्यांना आपल्या स्वप्नातले चतुर्भुज प्रभू दिसले, आणि हरवलेल्या मूर्तीचे त्यांचे दुःख ओसरले. आनंदाश्रू ढाळत त्यांनी त्याला पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला. शंख आणि नगारे वाजत होते, आकाशातून फुले बरसत होती, आणि ब्राह्मणांनी ते झाड लाटांमधून ओढून आणले. मग ते मोठ्या वेदीवर ठेवले गेले. त्याची पूजा झाल्यावर राजांनी नारदांना विचारले, विष्णूंच्या मूर्ती कशा असाव्यात, आणि त्या कोण घडवेल? नारदांनाही ते ठाऊक नव्हते. ते म्हणाले, प्रभूंच्या लीला कोण जाणू शकतो? ब्रह्मदेवांनाही त्यांविषयी शंका असते.
समुद्रातून आलेला ओंडका आणि अपूर्ण मूर्ती
पंधरा दिवस
मग आकाशातून एक वाणी आली, आणि ती सर्वांनी ऐकली. ती म्हणाली, प्रभू स्वतःहून वेदीवर उतरतील. पंधरा दिवस वेदी झाकून ठेवावी. हातात हत्यारे घेऊन जो म्हातारा सुतार आला आहे, त्याने आत जावे, आणि दार घट्ट बंद करावे. काम पूर्ण होईपर्यंत बाहेर वाद्ये वाजत राहावीत. कारण कोरीव कामाचा आवाज ज्याच्या कानी पडेल, तो बहिरा होईल, आंधळा होईल, आणि त्याची संतती नष्ट होईल. कोणीही आत जाऊ नये, किंवा डोकावूही नये. म्हातारा सुतार पुढे झाला. “तुम्ही स्वप्नात जी रूपे पाहिली,” तो राजांना म्हणाला, “तीच मी या दिव्य लाकडातून घडवीन.” असे म्हणून तो वेदीत अंतर्धान पावला. ते साक्षात नारायण होते, स्वतः विष्णू, म्हाताऱ्या सुताराच्या वेषात. वाणीने सांगितले, तसे राजांनी केले. दिवसेंदिवस दिव्य सुगंध दरवळत राहिला, आणि स्वर्गातल्या पारिजातकाच्या फुलांचा वर्षाव होत राहिला. दिव्य संगीत ऐकू येत होते, आणि आकाशगंगेच्या पाण्याची बारीक भुरभुर पडत होती. देव खाली उतरले, आणि त्यांनी पूजा केली.
समुद्रातून आलेला ओंडका आणि अपूर्ण मूर्ती
लाकडातली चार रूपे
पंधराव्या दिवशी देवांनी स्वतःला चार रूपांत पूर्ण केले. वाणी पुन्हा बोलली. मूर्ती रंगवाव्यात: विष्णू निळ्या मेघासारखे सावळे, त्यांचे बंधू बल पांढरे, त्यांची बहीण सुभद्रा केशरी, आणि चौथे, विष्णूंचे चक्र, लाल. त्यांना कधीही उघड्या लाकडाच्या रूपात पाहू नये, कारण तसे पाहणे पाप आहे. त्यांच्याच झाडाच्या सालीचा लेप त्यांच्यावर द्यावा, आणि दर वर्षी तो नवा करावा; जो तो ओरबाडून काढेल, तो राज्यावर दुष्काळ आणि रोगराई आणेल. आणि हे काम डोंगरावर देवाची पूजा करणाऱ्या विश्वावसू शबराच्या वंशजांनी, आणि राजांचे मित्र असलेल्या त्यांच्या पुरोहिताच्या वंशजांनी करावे. राजांनी वेदीवरचे आवरण काढले, आणि रत्नजडित सिंहासनावर ते सगळे विराजमान होते. विष्णू मेघासारखे सावळे होते, आणि स्मित करत होते. बल खळखळून हसत होते, पर्वतशिखरासारखे शुभ्र; त्यांच्यावर एका महासर्पाचे फणे पसरलेले होते. सुभद्रा दोघांच्या मधोमध उभ्या होत्या, आणि चक्र कोवळ्या सूर्यासारखे झळाळत होते. राजे खांबासारखे निश्चल उभे राहिले; त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते. “पृथ्वीवर तुम्हीच एकटे भाग्यवान आहात,” नारद म्हणाले. “हेच जगन्नाथ. तुमच्यावर कृपा करण्यासाठी त्यांनी लाकडाचा देह धारण केला आहे.”
समुद्रातून आलेला ओंडका आणि अपूर्ण मूर्ती
वेळेआधी उघडलेले दार
ओडिशाचे लोक हा भाग वेगळ्या प्रकारे सांगतात, आणि त्यांच्या कथेत काम कधीच पूर्ण झाले नाही. त्यांच्या कथनात प्रभूंनी राजांना एका दर्शनात लाकडाचा एक ओंडका दाखवला. समुद्राने तो अर्धवट वाळूवर फेकला होता. राजांचे सैन्य आणि ५००० हत्ती लाल दोरखंडांनी ओढूनही तो देवळापर्यंत नेऊ शकले नाहीत. देवांनी राजांची कानउघाडणी केली, तेव्हाच त्यांनी मदतीसाठी रानातल्या एका पारध्याला बोलावले. मग त्यांनी आपल्या देशातले सगळे सुतार गोळा केले. पण त्यांनी लाकडाला छिन्नी लावली, तेव्हा लोखंडाची धार बोथट झाली, आणि त्यांचे हातोडे नेम चुकून त्यांचेच हात ठेचू लागले. अखेर विष्णू एका वृद्ध सुताराच्या रूपात आले. राजांनी त्यांना त्या ओंडक्यासह एकट्यालाच देवळात बंद केले. एकवीस दिवस कोणीही आत जाणार नाही, अशी त्यांनी शपथ घेतली, आणि दारांवर स्वतःची मुद्रा उठवली. पण राणींना देवांचे मुख पाहण्याची ओढ लागली होती; त्या दर्शनाने देव आपल्याला निपुत्रिकपणातून सोडवतील, म्हणून. त्यांनी पतीचे मन वळवले. ठरलेल्या वेळेआधीच राजांनी दार उघडले. आत तीन मूर्ती उभ्या होत्या: जगन्नाथ, त्यांचे बंधू आणि त्यांची बहीण. त्या फक्त कमरेपर्यंतच घडवलेल्या होत्या. जगन्नाथांना आणि त्यांच्या बंधूंना हातांच्या जागी नुसती थोटके होती, आणि बहिणीला तीही नव्हती; “आणि आजही त्या तशाच आहेत.” या थोटक्यांवर पुजारी कधी कधी सोन्याचे हात बसवत असत. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: स्कंदपुराणातील पुरुषोत्तम माहात्म्य (संस्कृत; अनुवाद आमचा), अध्याय १७-२०; राजेंद्रलाल मित्र, ‘द अँटिक्विटीज ऑफ ओरिसा’, खंड २ (१८८०), पृष्ठे १०३ आणि १२३-१२४; ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), ‘एशियाटिक रिसर्चेस’ खंड १५ मध्ये, पृष्ठे १५५-१५६; डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’, खंड १ (१८७२), पृष्ठे ९१-९३; एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०८), पृष्ठे ८९-९०; ताव्हेर्निए यांचे ‘ट्रॅव्हल्स इन इंडिया’, व्ही. बॉल यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८९), पृष्ठे २२८-२२९; जेम्स पेग्ज, ‘इंडियाज क्राइज टु ब्रिटिश ह्यूमॅनिटी’ (१८३०), पृष्ठ २१७, कर्नल फिप्स यांचे उद्धरण देणारे; आणि अलेक्झांडर हॅमिल्टन, ‘अ न्यू अकाउंट ऑफ द ईस्ट इंडीज’, खंड १ (१७२७), पृष्ठे ३८५-३८६. छोट्या तपशिलांतही कथनांमध्ये फरक आहे. पुराणात झाड बिल्वेश्वराच्या देवळाजवळ किनाऱ्याला लागते; मंडप विश्वकर्मा बांधतात; यज्ञ पूर्ण होईपर्यंत राहण्याची राजे इंद्रांना विनंती करतात; आणि दर्शनात श्वेतद्वीप दिसते, विष्णूंच्या बाजूला अनंत, लक्ष्मी आणि ब्रह्मदेव असतात. पुराण चार मूर्तींची नावे कृष्ण, बलभद्र, सुभद्रा आणि सुदर्शन अशी देते; सुदर्शन चक्र खांबाच्या आकारात आहे. पुराण एक हजार हात उंच देऊळ बांधण्याची आज्ञा देते; आणि राजांनी दान दिलेल्या गाईंच्या खुरांनी एक खळगा पडला, त्याचेच राजांच्या नावाचे तळे झाले, असेही सांगते. स्टर्लिंग नोंदवतात, काही हकीकतींत एक हजार नव्हे, तर एक लाख अश्वमेध आहेत. ओमॅली देतात त्या मंदिराच्या इतिवृत्तात, मादळा पांजीत, कोणतेही दार वेळेआधी उघडले जात नाही: सुताराला पंधरा दिवस बंद केले जाते, आणि शेवटी तो मूर्ती अपूर्ण ठेवून नाहीसा झालेला असतो; तिथे देऊळ शंभर हात उंच आहे. स्टर्लिंग यांच्या हकीकतीत ओंडका कडुनिंबाचा आहे, आणि विश्वकर्मांच्या कुऱ्हाडीच्या पहिल्याच घावाने त्याच्या चार मूर्ती होतात. पुजाऱ्यांनी फिप्स यांना सांगितले, राजांनी काम वेळेआधी पाहण्याचा प्रयत्न केला; ताव्हेर्निए यांनी ऐकले, लोकांनी अपूर्ण मूर्तीच उचलून नेली, आणि तिला छोट्या मोत्यांचे हात दिले; अलेक्झांडर हॅमिल्टन यांनी ऐकले, हे देव एका दगडाच्या रूपात समुद्र पोहून आले, आणि त्यांनी काही कोळ्यांकडे घर मागितले.