प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 2: Jagannath of Puri
१५६८: काळापहाड
लाटांवरून आलेली लीद
जगन्नाथ, म्हणजे जगाचे स्वामी. पुरीच्या मंदिरातून त्यांना एकदा नव्हे, अनेकदा बाहेर नेऊन शत्रूंपासून लपवावे लागले. जुनी कथा सांगते, त्यांतली एक वेळ होती रक्तबाहूची. रक्तबाहू म्हणजे लाल बाहूंचा. हा परकीय समुद्रमार्गे चालून आला होता. तो घोडे आणि हत्ती घेऊन आला, आणि पुरीवर अचानक घाला घालावा म्हणून त्याने पुरीसमोर समुद्रात नांगर टाकले. पण त्या घोड्या-हत्तींची लीद आणि पेंढा ढिगांनी वाहत किनाऱ्याला लागले. ते पाहून राजांनी ओळखले, कोणीतरी बलाढ्य शत्रू जवळ आला आहे. घाबरून त्यांनी मूर्ती तिच्या दागिन्यांसह एका झाकलेल्या गाडीत ठेवली. मग ते आपल्या दूरच्या पश्चिम सीमेवरच्या सोनपूर गोपल्लीला पळून गेले. आक्रमकांनी शहर आणि मंदिर लुटले, आणि सगळीकडे भयंकर अत्याचार केले. राजांनी मूर्ती जमिनीत पुरली, तिच्यावर बोरीचे झाड लावले, आणि ते जंगलात आणखी आत पळून गेले. आपला डाव कसा उघडा पडला, हे रक्तबाहूला कळले. आपले गुपित फोडणाऱ्या समुद्रावर तो संतापला, आणि त्याच्या पाण्याला शिक्षा करायला त्याने आपले सैन्य उभे केले. समुद्र जवळजवळ एक कोस मागे हटला, आणि त्याची माणसे त्याच्या मागोमाग धावली. मग प्रचंड गर्जना करत भरती परत आली, आणि तिने त्याच्या सैन्याचा मोठा भाग गिळून टाकला. कथा सांगते, अशा रीतीने चिल्का सरोवर तयार झाले. राजे त्या जंगलातच वारले, त्यांच्या पुत्राचा खून झाला, आणि एका परकीय घराण्याने ओडिशावर १४६ वर्षे राज्य केले.
१५६८: काळापहाड
बोरीच्या झाडाखालची मूर्ती
मग ययाती केसरी आले. ते लढवय्ये आणि उत्साही राजपुत्र होते, केसरी वंशाचे संस्थापक. ते कोण होते, कुठून आले, हे कोणतीही नोंद सांगत नाही. त्यांनी परकीयांना आपल्या प्रदेशातून हुसकावून लावले. मग शकुन आणि दृष्टान्त यांनी त्यांना पुरीला धाडले: देवाचे काय झाले, ते विचारायला. तिथल्या ब्राह्मणांनी त्यांना एक परंपरा सांगितली. दीड शतकाहूनही अधिक पूर्वी रक्तबाहू आला, तेव्हा देवाला सोनपूर गोपल्लीला नेले होते. तेव्हापासून ते तिथेच माणसांच्या नजरेआड लपून होते. राजे सोनपूरच्या जंगलात गेले. एका चमत्काराने त्यांना ती जागा दाखवली. तिच्यावर सावली धरणारे झाड त्यांनी तोडले. खाली दगडाच्या एका कोठडीत त्यांना मूर्ती सापडल्या; त्या खूप कुजल्या होत्या, विद्रूप झाल्या होत्या. पुरीतून पळून गेलेल्या पुजाऱ्यांचे वंशज त्यांनी शोधून काढले. देवाची पूजा पुन्हा पूर्वीच्या सगळ्या वैभवाने कशी सुरू करता येईल, असे त्यांनी त्यांना विचारले. आधी नवी मूर्ती घडवायला हवी होती. पुजारी ओंडका शोधायला रानात गेले, आणि शास्त्रांनी सांगितलेले सगळे गुण असलेला एक ओंडका त्यांना सापडला. राजांनी तो ओंडका आणि जुन्या मूर्ती यांना भरजरी वस्त्रे घातली, आणि मोठ्या थाटात त्यांना पुरीला आणले. जुने देऊळ पडून वाळूत गाडले गेले होते. त्याच जागी त्यांनी नवे मंदिर बांधले. त्यांच्या कारकिर्दीच्या तेराव्या वर्षी लोकांच्या जयघोषात मूर्ती पुन्हा सिंहासनावर बसल्या.
१५६८: काळापहाड
देवांना भंगणारा नगारा
ओडिशाचे शेवटचे स्वतंत्र राजे होते मुकुंददेव. सगळ्या देशी हकीकती एकमुखाने सांगतात, ते धैर्यवान आणि कर्तबगार होते. त्यांनी देवळे बांधली, तळी खणली, ब्राह्मणांसाठी गावे वसवली. आपल्या राज्याच्या अगदी टोकाला, हुगळीकाठच्या त्रिवेणीला, त्यांनी एक घाट आणि देऊळ बांधले. बंगालचा अफगाण राजा सुलेमान करानी चालून आला, तेव्हा राजांनी एक भक्कम किल्ला बांधला, आणि त्याला थोपवून धरले. मग आला काळापहाड. तो सुलेमान करानीचा सेनापती; ओडिशा जिंकणारा तोच ठरणार होता. त्याच्याकडे एक चमत्कारी नगारा होता. तो वाजला, की चहूबाजूंना कित्येक कोसांपर्यंत मूर्तींचे कान आणि पाय गळून पडत. हिंदू म्हणत, तो जन्माने ब्राह्मण होता. गौडची एक राजकन्या त्याच्या रूपावर भाळली, आणि तिने युक्तीने त्याची जात घालवली. त्याने तिच्याशी लग्न केले, तो मुसलमान झाला. आणि ज्या धर्माचा त्याने त्याग केला होता, त्याच धर्माचा तो निर्दय छळ करू लागला. त्याच्या येण्याआधी भयंकर अपशकुन झाले. पुरीच्या मंदिराच्या शिखरावरून एक मोठा दगड खाली कोसळला. आणि त्याने पवित्र भूमीत पाऊल टाकले, तेव्हा देशाच्या चारही दिशांना अंधार पसरला.
१५६८: काळापहाड
मंदिरामागून मंदिर
सुलेमान करानीने मुकुंददेवांवर सैन्य पाठवले, आणि त्या सैन्याने राजांना सीमेवरच्या एका किल्ल्यात पिटाळले. सैन्याचा एक भाग घेऊन काळापहाड वेगाने दक्षिणेकडे गेला, आणि त्याने ओडिशा उद्ध्वस्त केला. आक्रमकांनी पवित्र नगरी पुरीलाच वेढा घातला. शेतकऱ्यांची शिबंदी त्या मुरलेल्या अफगाणांपुढे पांगली, आणि धर्माच्या दहशतीने सगळी प्रजा खचून गेली. आक्रमक त्वेषाने एका मंदिरावरून दुसऱ्या मंदिरावर चालून गेले. मोठमोठी देवालये त्यांनी पाडली, आणि सर्वांत सामर्थ्यवान देव फोडून टाकले. युद्ध ऐन भरात असताना ओडिया सरदारांपैकी एकाने बंड केले. आपले राज्य वाचवायला मुकुंददेव घाईने दक्षिणेकडे गेले, आणि बंडखोरांनी त्यांचा पराभव करून त्यांना ठार केले. इतर नोंदी सांगतात, ते आक्रमकांशी लढताना पडले; किंवा पळून जाऊन परमुलखात वारले. आणखी सुमारे चार महिने लढाई चालली, आणि अफगाण ओडिशाचे मालक झाले. पुरीच्या गॅझेटियरच्या तारखेप्रमाणे हे इ.स. १५६८ मध्ये घडले. स्टर्लिंग हा पाडाव दहा वर्षे आधी, इ.स. १५५८ मध्ये, देतात. त्यानंतर एकवीस वर्षे ओडिशाला राजाच नव्हता, असेही ते सांगतात. सगळे देशी लेखक त्या विजेत्याच्या क्रूर अत्याचारांची आणि मूर्ती-मंदिरांच्या मोठ्या विध्वंसाची आठवण भयाने काढतात.
१५६८: काळापहाड
गंगेकाठची आग
आणि खुद्द जगन्नाथ? मंदिराचे इतिवृत्त त्यांची कथा सांगते. परिस्थिती कुठे चालली आहे, हे पुरीच्या पुजाऱ्यांनी पाहिले. त्या असहाय देवाला त्यांनी पुन्हा एकदा झाकलेल्या गाडीतून घाईने दूर नेले, आणि चिल्का सरोवराकाठी पारिकूद येथे एका खड्ड्यात पुरले. पण एवढे मोठे घबाड हातचे जाऊ द्यायला काळापहाड तयार नव्हता. पुरीच्या पवित्र भूमीतली प्रत्येक मूर्ती त्याने फोडून तुकडे केली. देवाची लपण्याची जागा त्याने शोधून काढली. त्याने देवाला खणून बाहेर काढले, आणि हत्तीवर घालून थेट गंगेपर्यंत नेले. तिथे त्याने लाकडाचा मोठा ढीग जमवून पेटवला, आणि मूर्ती त्या धगधगत्या ढिगावर फेकली. त्याच क्षणी त्याचे सगळे अवयव गळून पडले, आणि तो तडफडून मेला. जवळ उभा असलेला एक जण म्हणाला, “ओडिशाच्या देवाचा अपमान केल्याची ही शिक्षा आहे.” त्याने मूर्ती ज्वाळांतून ओढून काढली, आणि नदीत फेकून दिली. काळापहाडचा हा शेवट इतिवृत्ताने सांगितलेला. इतर काही म्हणतात, तो संबलपूरला मारला गेला. आणखी काही सांगतात, भुवनेश्वरच्या लिंगराजाच्या मोठ्या मंदिराजवळून तो जात होता. तेव्हा देवाच्या सिंहासनातून मधमाश्यांचा थवा बाहेर पडला, आणि त्यांनी त्याला डंख मारमारून ठार केले. अबुल फजल एवढेच सांगतो: काळापहाडने मूर्ती आगीत फेकली, जाळली, आणि मग समुद्रात टाकली.
१५६८: काळापहाड
देवाचे हृदय
हे सगळे एक माणूस पाहत होता: बेसर मैंती, जगन्नाथाचा एक निष्ठावान भक्त. अर्धवट जळलेली मूर्ती प्रवाहात वाहत चालली, तसा तो तिच्या मागोमाग गेला. शेवटी कोणी पाहत नाही असे पाहून त्याने तिच्यातून तिचा पवित्र भाग, देवाचा आत्मा, काढून घेतला. तो त्याने गुपचूप ओडिशात परत आणला. तिथे कुजंगच्या एका सरदाराकडे तो जपून ठेवला गेला. राजा नसलेली ती सगळी वर्षे तो तिथेच राहिला. अखेर ओडिशाला पुन्हा राजे मिळाले: रामचंद्रदेव. जुन्या मूर्तीचे पवित्र अवशेष परत मिळवणे, हे त्यांचे पहिले काम होते; आणि ते जपणाऱ्या बेसर मैंतीने त्यांना त्यात मदत केली. शास्त्रांच्या नियमांप्रमाणे कडुनिंबाच्या लाकडाची नवी मूर्ती घडवली गेली, आणि एका शुभ दिवशी मोठ्या थाटात ती मंदिरात स्थापन झाली. देवाची पूजा पुन्हा पूर्णपणे सुरू झाली. मंदिराचे उत्सव आणि देणग्या पूर्वीसारख्या चालू झाल्या, आणि त्या दिवसाच्या स्मरणार्थ ब्राह्मणांना गावे दान दिली गेली. आग आणि समुद्र यांची हकीकत सांगून झाल्यावर अबुल फजल एकच ओळ जोडतो: “पण आता ती पुन्हा स्थापन झाली आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), ‘एशियाटिक रिसर्चेस’ खंड १५ मध्ये, पृष्ठे १०१-१०४ आणि १२६-१२९, मादळा पांजीतल्या मूर्तीच्या कथेसह; डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’, खंड १ (१८७२), पृष्ठे ८५ आणि ३२३, आणि खंड २ (१८७२), प्रकरण ६, पृष्ठे ९-१२; एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०८), पृष्ठ ३१; आणि अबुल फजल, ‘आइन-इ-अकबरी’, खंड २, एच. एस. जॅरेट यांचे भाषांतर (१८९१), पृष्ठ १२८. स्टर्लिंग परकीय राजवटीचा शेवट शक ३९६ मध्ये देतात, आणि त्यांच्या हकीकतीत लोक ययाती केसरींना दुसरे इंद्रद्युम्न म्हणून गौरवतात. मादळा पांजी चिल्काकडे झालेल्या पलायनाला देवाचे तिसरे लपणे म्हणते. हंटर यांच्या हकीकतीत मूर्ती आगीतून काहीही इजा न होता बाहेर येते, तर स्टर्लिंग यांच्या हकीकतीत अर्धवट जळून. स्टर्लिंग देतात त्या मुसलमान लेखकांच्या हकीकतीत मुकुंददेव जाजपूरला पडतात, आणि पुरीचे इतिवृत्त त्यांना प्रांत सोडून पळून जाताना दाखवते. हंटर यांच्या मते राजांचा पराभव त्यांच्या राजधानीच्या तटाखाली झाला. ओमॅली सैन्याचा नेता म्हणून सुलेमान करानीचा मुलगा बायजीद याचे नाव देतात, आणि गादीवर हक्क सांगणारे शेवटचे म्हणून रघुभंज यांचे.