प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 2: Jagannath of Puri
अबुल फजलचा जगन्नाथ
समुद्रात स्नान करणारा कावळा
अबुल फजल हा एक मुसलमान लेखक. आपल्या ‘आइन-इ-अकबरी’त तो ओडिशाचे वर्णन करतो. समुद्रकिनाऱ्यावरच्या पुरीबद्दल तो लिहितो; तिथे जगन्नाथाचे, म्हणजे जगाच्या स्वामींचे, देवस्थान उभे आहे. देवस्थानाजवळ कृष्णांच्या, त्यांच्या भावाच्या आणि बहिणीच्या चंदनाच्या मूर्ती आहेत. मग लोक जशी सांगत, तशी तो मंदिराची कथा सांगतो. म्हणतात, चार हजारांहून अधिक वर्षांपूर्वी नीलगिरी डोंगराचे राजे इंद्रद्युम्न यांनी एका विद्वान ब्राह्मणाला पाठवले. नगर वसवायला योग्य जागा शोधायचे त्याचे काम होते. तो ब्राह्मण दूरदूर भटकला, आणि इतर कोणत्याही जागेपेक्षा त्याला आवडेल अशी एक जागा त्याला सापडली. तेवढ्यात त्याला दिसले, एका कावळ्याने पाण्यात बुडी मारली, स्नान केले, आणि मग समुद्राला नमस्कार केला. तो थक्क झाला. त्याला प्राण्यांची भाषा समजत असे, म्हणून त्याने कावळ्याला याचे कारण विचारले. “मी पूर्वी एक देव होतो,” कावळा म्हणाला, “एका तपस्व्याच्या शापाने मला हे रूप आले.” एका ज्ञानी गुरूंनी कावळ्याला सांगितले होते, ही जागा सृष्टिकर्त्याला विशेष प्रिय आहे. इथे राहून जो आपला जीव देवाच्या उपासनेत लावतो, त्याची इच्छा लवकर पूर्ण होते. कित्येक वर्षे तो इथे आपल्या मुक्तीसाठी प्रार्थना करत होता, आणि आता ती वेळ जवळ आली होती. “पाहत राहा,” तो ब्राह्मणाला म्हणाला, “आणि या भूमीचे चमत्कार समजून घे.” थोड्याच काळात ब्राह्मणाने ते आपल्या डोळ्यांनी पाहिले.
अबुल फजलचा जगन्नाथ
बावन्न बोटांचे लाकूड
त्याने घडलेले सगळे राजांना सांगितले. राजांनी तिथे एक मोठे नगर वसवले, आणि उपासनेसाठी एक जागा ठरवून दिली. एका रात्री न्यायदान आटोपून राजे प्रार्थना करत विश्रांती घेत होते. तेव्हा त्यांना साक्षात्कार झाला: अमुक दिवशी समुद्रकिनाऱ्यावर लक्ष ठेवा. एक लाकूड तुमच्याकडे येईल, बावन्न बोटे लांब आणि दीड हात रुंद. तीच देवाची स्वतःची मूर्ती. ती घरी नेऊन सात दिवस तिचे रक्षण करा. मग तिला जो आकार येईल, त्या रूपात तिची मंदिरात स्थापना करा. अगदी तसेच घडले. दैवी प्रेरणेने राजांनी तिला नाव दिले जगन्नाथ, आणि तिला सोन्याने आणि रत्नांनी सजवले. लहानथोर सगळे तिथे पूजेला येऊ लागले, आणि तिच्याविषयी अनेक चमत्कार सांगितले जाऊ लागले.
अबुल फजलचा जगन्नाथ
वीस हजारांना प्रसाद
मग आली ती आग. सुलेमान करानीचा सेनापती काळापहाड याने ओडिशा जिंकला, मूर्ती आगीत फेकली, जाळली, आणि मग समुद्रात टाकली. “पण आता ती पुन्हा स्थापन झाली आहे,” अबुल फजल लिहितो; आणि लोक तिच्याविषयी या कहाण्या सांगतात. त्याच्या काळात तिन्ही मूर्तींना दिवसातून सहा वेळा स्नान घालून नवी वस्त्रे नेसवत. जानवे घातलेले पन्नास-साठ पुजारी त्यांची सेवा करत. प्रत्येक वेळी अन्नाची मोठमोठी ताटे देवांपुढे ठेवली जात, “इतकी, की त्यांच्या उरलेल्या प्रसादावर वीस हजार माणसे जेवतात.” त्यांनी सोळा चाकांचा एक रथ बांधला; हिंदीत त्याला रथच म्हणत. त्यावर मूर्ती बसवल्या जात. लोकांची श्रद्धा होती, तो रथ ओढणारा पापमुक्त होतो, आणि त्याला कधीही ऐहिक दुःख भोगावे लागत नाही. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अबुल फजल, ‘आइन-इ-अकबरी’, खंड २, एच. एस. जॅरेट यांचे भाषांतर (१८९१), पृष्ठे १२७-१२८; त्यासोबत ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), ‘एशियाटिक रिसर्चेस’ खंड १५ मध्ये, पृष्ठे १५८-१५९; आणि डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’, खंड १ (१८७२), पृष्ठ १३४. स्टर्लिंग यांना वाटले, अबुल फजलने किंवा त्याच्या भाषांतरकाराने दोन गोष्टींची गल्लत केली. इंद्रद्युम्नांनी फक्त पुरीच्या वाळूच्या टेकड्यांना भेट दिली होती; हिंदू ग्रंथ त्या टेकड्यांना नीलगिरी म्हणतात. आणि चंदनाच्या मूर्तींची कल्पना बहुधा लाकडाच्या एका दांड्यावरून आली असावी: चंदनयात्रेच्या काळात मंदिराचे दार त्या दांड्याने बंद करतात, आणि त्याला ‘चंदन’ म्हणतात. हंटर नोंदवतात, “तो चाणाक्ष मुसलमान निरीक्षक” अबुल फजल रथयात्रेत भक्तांनी स्वतःचा बळी दिल्याबद्दल काहीच सांगत नाही; त्याने तसे ऐकले असते, तर त्याचा उल्लेख त्याने जवळजवळ नक्कीच केला असता.