प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 2: Jagannath of Puri
मंदिराचे स्वयंपाकघर आणि महाप्रसाद
पुलापाशी कुत्रा
एकदा उत्तर भारतातून एक गर्विष्ठ माणूस पुरीला आला, अशी एक दंतकथा आहे. त्याने शपथ घेतली होती: जगन्नाथाचे, म्हणजे जगाच्या स्वामींचे, दर्शन घेईन; पण कोणाचेही उष्टे खाणार नाही, मग तो मर्त्य असो वा अमर. पवित्र नगराबाहेरचा पूल ओलांडताना त्याचे हात-पाय गळून पडले. तिथेच रस्त्याच्या कडेला तो दोन महिने पडून राहिला. मग गावातून एक कुत्रा पवित्र अन्नाचा एक तुकडा खात बाहेर आला, आणि जाता जाता त्यातले थोडे खाली टाकून गेला. गर्विष्ठ माणूस पोटावर सरपटत पुढे गेला, आणि चिखलात तोंड खुपसून त्याने ते उष्टे खाल्ले, “त्या अपवित्र जनावराच्या जबड्यातल्या लाळेने माखलेले.” तेव्हा जगन्नाथाची कृपा त्याच्यावर झाली. त्याला नवे हात-पाय मिळाले, आणि एक नम्र शिष्य होऊन तो पवित्र नगरात शिरला. कुत्र्याने आणलेले ते अन्न होते महाप्रसाद, म्हणजे जगन्नाथापुढे ठेवल्याने पवित्र झालेले अन्न.
मंदिराचे स्वयंपाकघर आणि महाप्रसाद
लक्ष्मी स्वतः शिजवतात
त्याचा महिमा मोठा आहे. पवित्र नगराची स्तुती गाणारा एक ग्रंथ सांगतो: लक्ष्मी देवी स्वतः हा प्रसाद शिजवतात, आणि चाखतात. जो तो खातो, तो चार महापापांतून मुक्त होतो, अगदी गोहत्या आणि ब्रह्महत्येतूनही. सर्वांत खालच्या जातीच्या स्पर्शानेही तो विटाळत नाही. कुत्र्याने उष्टा टाकलेला प्रसादसुद्धा काळजीपूर्वक गोळा करून खावा. महाप्रसाद अनादराने खाणे, हा सगळ्या गुन्ह्यांत सर्वांत मोठा गुन्हा. लोक मानतात, खालच्या जातीच्या माणसाने वरच्या जातीच्या माणसाला महाप्रसाद देऊ केला, आणि त्याने तुच्छतेने मान फिरवली, तर त्याची मान ताठ होते. त्याचे डोके तसेच फिरलेले राहते.
मंदिराचे स्वयंपाकघर आणि महाप्रसाद
बंद दारांआड
हे अन्न मंदिराच्या मोठ्या स्वयंपाकघरात शिजते. त्याची स्वतःची कोठारे आहेत, स्वतःच्या विहिरी आहेत. ते द्रव्यसिंहदेव (इ.स. १६९०-१७१३) यांच्या कारकिर्दीत बांधले गेले, कारण जुने स्वयंपाकघर लहान पडत होते, आणि त्याचा धूर मंदिरात शिरत होता. आचारी आणि पुजारी यांच्याखेरीज कोणीही भांड्यांना हात लावू शकत नाही. दुसऱ्या कोणी लावला, तर ती भांडी देवापुढे ठेवण्याजोगी राहत नाहीत, आणि फेकून दिली जातात. अन्न एका झाकलेल्या वाटेने देवापर्यंत नेले जाते, म्हणजे वाटेत परक्या माणसाच्या स्पर्शाने ते विटाळू नये. दिवसातून तीनदा बंद दारांआड देवापुढे नैवेद्य ठेवला जाई; जवळ फक्त काही खासगी सेवक असत. हे भोजन सुमारे तासभर चाले. तेवढा वेळ मंदिराच्या नर्तकी अनेक खांबांच्या सभामंडपात नाचत. घंटा वाजली, की दारे सताड उघडली जात.
मंदिराचे स्वयंपाकघर आणि महाप्रसाद
धुराचा मुजरा
या अन्नाचे पुढे काय होते, ते प्रवासी अलेक्झांडर हॅमिल्टन यांनी इ.स. १७०८ मध्ये ऐकले. भात आणि डाळ यांचा काही भाग मूर्तीपुढे नेला जाई. “धुराने त्याच्या तोंडाला आणि नाकाला मुजरा केला,” की उरलेले अन्न लहान लहान पुड्यांत अगदी वाजवी दराने विकले जाई. त्यातूनही उरलेले गरिबांना दिले जाई. त्याच्या एका शतकाहून अधिक आधी इतिहासकार अबुल फजल याने याविषयी लिहिले होते. मूर्तींना प्रत्येक वेळी स्नान घातले, की मोठमोठी ताटे भरून अन्न त्यांच्यापुढे ठेवले जाई. ते इतके असे, की “त्यांच्या उरलेल्या प्रसादावर वीस हजार माणसे जेवतात.” फ्रेंच प्रवासी ताव्हेर्निए हे मंदिर गंगेकाठी असल्याचे सांगतात. ते हे एक नवल म्हणून सांगतात. स्वतःची भांडी नसलेले गरीब यात्रेकरू अन्नासाठी येतात. एक ब्राह्मण शिजलेल्या भाताने भरलेले एक मडके घेतो, आणि खाली पडू देतो. जितके यात्रेकरू असतील, तितक्या सारख्या तुकड्यांत ते फुटते, आणि प्रत्येक जण एक तुकडा घेतो.
मंदिराचे स्वयंपाकघर आणि महाप्रसाद
प्रत्येक दाणा पवित्र
पवित्र नगरात अन्न शिजवणे योग्य नाही, असे पुजारी यात्रेकरूंना शिकवतात. म्हणून एवढ्या जनसमुदायाचा स्वयंपाक फक्त मंदिराचे स्वयंपाकघरच करते. एल. एस. एस. ओमॅली यांच्या काळात तब्येत चांगली असलेला कोणताही यात्रेकरू पुरीत स्वतःचे अन्न शिजवण्याचा विचारही करत नसे. इतिहासकार डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर यांच्या काळात दोन माणसांना पुरेल एवढा भात दीड पेनीला मिळे. पवित्र अन्न आतल्या प्राकाराबाहेर विकले जाते, आणि यात्रेकरू ती भांडी आपल्या मुक्कामी घेऊन जातात. ताजे असताना ते अपायकारक नसे, असे हंटर यांचे मत होते. पण त्याचा एकही दाणा फेकता येत नाही, कारण प्रत्येक दाणा पवित्र आहे; आणि यात्रेकरू ते जसे असेल तसे खातात. काही अन्न ते घरी नेतात, कुटुंबात वाटायला. एका आरोग्य-अहवालानुसार दोन दिवसांनंतर भाताचे पदार्थ “सडलेल्या पदार्थांचा किळसवाणा गोळा” झाले होते; आणि याच्या परिणामांत पटकीने झालेले मृत्यूही मोजले गेले.
मंदिराचे स्वयंपाकघर आणि महाप्रसाद
उच्च-नीच एकत्र जेवतात
तरीही हंटर यांच्या मते जगन्नाथाची लोकांवरची पकड खरी इथेच रुजलेली आहे. अस्पृश्य माणसाचा आपल्या स्वतःच्या गावात चुकून एखाद्या उच्च जातीच्या माणसाच्या कपड्यांना स्पर्श झाला, तरी तो गुन्हा ठरतो. पण त्याला कळते, पूर्वेच्या दूरच्या किनाऱ्यावर एक नगर आहे, “जिथे उच्च आणि नीच एकत्र जेवतात.” जगाच्या स्वामींच्या सान्निध्यात पुजारी आणि शेतकरी समान असतात. सर्वांत खालचा माणूस सर्वांत वरच्या माणसाकडे पवित्र अन्न मागू शकतो, किंवा त्याला ते देऊ शकतो. ओमॅली यांच्या हकीकतीत ही समानता व्यवहारात नेहमीच पाळली जात नाही. उच्च जातीचा माणूस कधी कधी खालच्या जातीच्या माणसाने स्पर्श केलेला भात कोणी आपल्यापुढे करू नये, याची काळजी घेतो. पण हॅमिल्टन यांनी आधीच हेच नोंदवले होते: हे अन्न खाणारा हिंदू ख्रिस्ती किंवा मुसलमानांबरोबर एकाच ताटात जेवला, तरी विटाळत नाही. दुसरीकडे कुठेही ते घोर पाप ठरले असते. हंटर यांनी तर स्वतः पाहिले: एका ख्रिस्ती माणसाच्या हातून हे अन्न घेण्याची कसोटी पुरीच्या एका पुजाऱ्यावर आली. आणि गर्विष्ठ माणसाची कथा हंटर एका वचनाने संपवतात. ज्यांना ते जगन्नाथाचे प्रमुख प्रचारक म्हणतात, त्यांचे हे वचन: “देवाची करुणा ना कूळ जाणते, ना जात.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’, खंड १ (१८७२), पृष्ठे ८५-८७, १२६ आणि १५०-१५२, आणि त्यात दिलेला डॉ. मौट यांचा अहवाल; एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०८), पृष्ठे ११८-११९; ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), ‘एशियाटिक रिसर्चेस’ खंड १५ मध्ये, पृष्ठ १५७; राजेंद्रलाल मित्र, ‘द अँटिक्विटीज ऑफ ओरिसा’, खंड २ (१८८०), पृष्ठ ११८; जेम्स पेग्ज, ‘इंडियाज क्राइज टु ब्रिटिश ह्यूमॅनिटी’ (१८३०), पृष्ठ २३०, ‘एशियाटिक जर्नल’च्या ऑगस्ट १८२७ च्या अंकातील कर्नल फिप्स यांचे उद्धरण देणारे; अलेक्झांडर हॅमिल्टन, ‘अ न्यू अकाउंट ऑफ द ईस्ट इंडीज’, खंड १ (१७२७), पृष्ठ ३८३; ताव्हेर्निए यांचे ‘ट्रॅव्हल्स इन इंडिया’, व्ही. बॉल यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८९), पृष्ठे २२६-२२८; आणि अबुल फजल, ‘आइन-इ-अकबरी’, खंड २, एच. एस. जॅरेट यांचे भाषांतर (१८९१), पृष्ठ १२८. हे स्वयंपाकघर राजेंद्र राय नावाच्या एका खासगी व्यक्तीने बांधले; आचाऱ्यांना सुआर म्हणतात. मंदिराच्या एका प्रमुखाने फिप्स यांना सांगितले, की मंदिराच्या सेवेत ३,००० कुटुंबे होती, त्यांपैकी ४०० आचाऱ्यांची; आणि देवाच्या रोजच्या शिध्यात २२० पौंड तांदूळ, १८८ पौंड तूप आणि ८० पौंड गूळ असे. हॅमिल्टन यांना सांगण्यात आले, की सुमारे ५०० पुजारी रोज पाच खंडी अन्न शिजवतात, प्रत्येक खंडी १,६०० पौंडांची; हंटर रथयात्रेच्या वेळी ९०,००० लोकांसाठी अन्न शिजल्याचे सांगतात. चार महापापे अशी: गोहत्या, ब्रह्महत्या, मद्यपान आणि गुरुपत्नीशी व्यभिचार. आरोग्य-अहवाल डॉ. मौट यांचा आहे; ते तुरुंग खात्याचे इन्स्पेक्टर-जनरल होते; दोन दिवसांनंतर फक्त मिठाई सडलेली नव्हती. ओमॅली लिहितात, मंदिराच्या निधीतून अर्पण होणाऱ्या अन्नापैकी सुमारे निम्मे पुजाऱ्यांना जाते, आणि बाकीचे पुरीच्या राजांसाठी विकले जाते; हंटर यांच्या मते ते बाहेरच्या सभामंडपात, मूर्तीच्या नजरेसमोर अर्पण होते, आणि ते पुढे सांगतात, की समानतेविषयीच्या ओळी आजच्या व्यवहारापेक्षा जुना सिद्धांत सांगतात. ताव्हेर्निए लिहितात, ब्राह्मण एकाच मातीच्या मडक्यात दोनदा कधीच स्वयंपाक करत नाहीत.