प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 2: Jagannath of Puri
नवकलेवर: देव नवे देह घेतात तेव्हा
सोडून दिलेले वर्ष
इ.स. १८९२ मध्ये ओडिशातल्या पुरी शहरात दोन लाखांहून अधिक यात्रेकरू लोटले. पुरी हे जगन्नाथाचे, म्हणजे जगाच्या स्वामींचे, नगर. ते वर्ष अत्यंत शुभ मानले गेले होते. त्या वर्षी मूर्तींचे नवीकरण व्हायचे होते. कारण जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा हे तिन्ही देव लाकडाचे आहेत, कडुनिंबाच्या लाकडाचे. लाकडाचे असल्यामुळे वेळोवेळी त्यांचे नवीकरण करावे लागते. तेव्हा तिन्ही देवांना नवे देह दिले जातात. या उत्सवाला “नुआ कलेवर”, म्हणजे “नवा देह”, म्हणतात. ज्या वर्षी आषाढ महिना दोनदा येतो, त्याच वर्षी तो होतो, असे म्हणतात; म्हणून तो क्वचितच होतो. साठ वर्षांत तो फक्त इ.स. १८५३ आणि १८७७ मध्ये झाला. पण त्या वर्षी तो बेत सोडून दिला गेला. उत्सव झाला असता, तर शहरात याहूनही जास्त लोक लोटले असते, असे एल. एस. एस. ओमॅली यांचे मत होते. इतके यात्रेकरू शहरात जमलेले असताना एवढा मोठा विधी का सोडून दिला?
नवकलेवर: देव नवे देह घेतात तेव्हा
कधीही उघडे न दिसणारे देव
हे देव कधीही उघडे दिसता कामा नयेत. स्कंदपुराण सांगते, आकाशवाणीने ही आज्ञा इंद्रद्युम्न राजांना दिली होती; पहिल्या मूर्ती त्यांच्यासाठीच घडल्या होत्या. मूर्ती वस्त्रांनी गुंडाळाव्यात, त्यांच्याच झाडाच्या सालीचा त्यांना लेप द्यावा, आणि प्रत्येकीला तिचा स्वतःचा रंग द्यावा; हा लेप दरवर्षी नवा करावा. जो कोणी निष्काळजीपणे तो लेप काढेल, तो राज्यावर दुष्काळ आणि मरी ओढवून घेईल, आणि त्याचा स्वतःचा वंश खुंटत जाईल. त्या डोंगरावर देवाची पूजा आधी विश्वावसू करत असे. तो या भूमीतल्या जुन्या लोकांपैकी, शबरांपैकी, एक होता, आणि राजांच्या पुरोहिताचा मित्र होता. लेप देण्याचे काम, आणि पुढच्या उत्सवांतली सेवा, या दोघांच्या वंशजांकडे गेली. म्हणून दरवर्षी ज्येष्ठ पौर्णिमेला मूर्तींना एका उंच चौथऱ्यावर स्नान घातले जाते. वर्षातून एकदाच वापरल्या जाणाऱ्या विहिरीचे पाणी १०८ घड्यांनी त्यांच्यावर ओतले जाते. या स्नानाने रंग खराब होतो. मग देवांना ताप भरतो, आणि पंधरा दिवस ते एका आजाऱ्याच्या खोलीत पडून असतात, असे म्हणतात. मंदिराची दारे बंद होतात, आणि स्वयंपाक थांबतो. पडद्याआड फक्त दैता जाऊ शकतात. दैता म्हणजे मंदिराचे सेवक; हे काम त्यांच्याकडेच असते. ते वर्षभराची काजळी धुऊन काढतात, आणि देवांना पुन्हा रंगवतात. नवीकरणाचे वर्ष येते, तेव्हा मूर्तींचे नवीकरणही याच काळात होते.
नवकलेवर: देव नवे देह घेतात तेव्हा
कावळा न बसलेले झाड
मग जे होते, ते मोठे गूढ आहे. कर्नल फिप्स यांनी इ.स. १८२४ मध्ये त्याचे वर्णन केले. रानात कडुनिंबाचे असे एक झाड शोधले जाते, ज्यावर कधीही कावळा किंवा मेलेले मांस खाणारा दुसरा पक्षी बसलेला नाही. ते फक्त जाणकारांनाच काही खुणांवरून ओळखता येते. साधे सुतार त्याला आकार देतात. मग ते काही ठरावीक पुजाऱ्यांच्या हाती जाते. ते सगळ्यांपासून दूर, बंदिस्त जागी काम करतात. मग एका माणसाची निवड होते. जुन्या मूर्तीतून एक छोटी पेटी, “जिच्यात आत्मा आहे”, काढून त्याने नव्या मूर्तीत ठेवायची. “हे करणारा माणूस वर्ष संपण्याआधीच या जगातून नेहमी उचलला जातो.” दुसरी एक हकीकतही हीच गोष्ट सांगते, फक्त दोन फरकांनी. हे काम करणारा पती घराण्यातला एक मुलगा असतो; पती हे मंदिराच्या पुजाऱ्यांचे एक घराणे. आणि पेटीत पारा असतो.
नवकलेवर: देव नवे देह घेतात तेव्हा
कृष्णाच्या अस्थी
देवाच्या पोटात काहीतरी पवित्र दडलेले आहे, असे लोक मानत, आणि ब्राह्मणांनीही त्याला दुजोरा दिला होता. काहींना वाटे, ते कृष्णाचे एक हाड आहे. क्रूक यांच्या वर्णनात एक पुजारी जुन्या मूर्तीतून कृष्णाच्या अस्थींची पेटी काढतो, आणि नव्या मूर्तीत ठेवतो. एका हकीकतीनुसार तो आपला चेहरा झाकून घेतो; इतक्या पवित्र अवशेषांकडे पाहिले, तर आपण मरून पडू, म्हणून. एकदा बर्दवानच्या एका राजाने त्या अस्थी पाहू देण्यासाठी पुजाऱ्यांना प्रचंड रक्कम दिली, आणि लवकरच तो मरण पावला, असे सांगतात. काही जण म्हणतात, अस्थी हाताळणाऱ्या पुजाऱ्याला त्याचे सहकारी पुजारीच ठार करतात, म्हणजे त्या कसल्या आहेत, हे तो कोणाला सांगू शकणार नाही. इतर म्हणतात, वर्ष संपण्याआधी देवच त्याला या जगातून नेतात.
नवकलेवर: देव नवे देह घेतात तेव्हा
डोळे बांधलेले, हात गुंडाळलेले
इ.स. १८९३ मध्ये नवीकरण पुन्हा अपेक्षित होते, पण झाले नाही. एका हकीकतीनुसार त्यामागे एक लोकसमजूत होती: सुतार, एक ब्राह्मण पुजारी आणि राजांच्या घरातला एक जण, हे तिघे वर्षाच्या आत मरतील. ओमॅली यांच्या काळात मंदिराच्या व्यवस्थापकांनी हा विधी कसा होतो, ते सांगितले. नवी मूर्ती तयार झाली, की पती घराण्यातला एक पुजारी जुन्या मूर्तीतून एक विशिष्ट वस्तू काढतो, आणि नव्या मूर्तीत ठेवतो. पती हे विद्यापतीचे वंशज मानले जातात; जगन्नाथाचे स्थान पहिल्यांदा शोधणारा ब्राह्मण तो हाच. त्या वस्तूला “ब्रह्मपदार्थ” म्हणतात. पुजाऱ्याचे डोळे बांधलेले असतात, आणि हात कापडाने गुंडाळलेले असतात; त्याला ती वस्तू दिसू नये, तिचा स्पर्शही होऊ नये, म्हणून. त्याने ती नव्या मूर्तीत ठेवली, की एका ठरावीक घराण्यातला सुतार ती पोकळी बंद करतो. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०८), पृष्ठे ९९-१००, १०३-१०५ आणि ११२, आणि त्यात उद्धृत केलेले ‘हिस्टरी ऑफ पुरी’, ‘थिंग्ज इंडियन’मधील क्रूक यांचा “जगरनॉट” हा लेख आणि मंदिराच्या व्यवस्थापकांची हकीकत; जेम्स पेग्ज, ‘इंडियाज क्राइज टु ब्रिटिश ह्यूमॅनिटी’ (१८३०), पृष्ठ २१७, ‘एशियाटिक जर्नल’च्या मार्च १८२४ च्या अंकातील कर्नल फिप्स यांचे उद्धरण देणारे; ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), ‘एशियाटिक रिसर्चेस’ खंड १५ मध्ये, पृष्ठ १५८; राजेंद्रलाल मित्र, ‘द अँटिक्विटीज ऑफ ओरिसा’, खंड २ (१८८०), पृष्ठे १३१-१३२; जेम्स फर्ग्युसन, ‘हिस्टरी ऑफ इंडियन अँड ईस्टर्न आर्किटेक्चर’ (१८७६), पृष्ठ ४२९; आणि स्कंदपुराणातील पुरुषोत्तम माहात्म्य (संस्कृत; अनुवाद आमचा), अध्याय १९, श्लोक १९-३४. चांद्र आषाढ महिना सौर महिन्याशी जुळत नाही, तेव्हा दुसरा आषाढ येतो; फिप्स यांच्या मते नवीकरण सुमारे सतरा वर्षांतून एकदा होते. लोकसमजुतीनुसार ते लाकूड किती टिकते, यावर अवलंबून असते: बारा वर्षांनी (एक युग) किंवा त्याहून जास्त काळाने झाले, तर मूर्तींचे पूर्ण नवीकरण होते, आणि जुन्या मूर्ती अतिशय गुप्तपणे पुरल्या जातात; त्याहून कमी काळाने झाले, तर अंशतःच. ओमॅली इ.स. १८९२ मधली मोठी गर्दी आणि १८९३ मध्ये न झालेला उत्सव, दोन्ही देतात; हे एकच अपेक्षित नवीकरण असावे, असे दिसते. बंगाली पंचांगानुसार इ.स. १९०० मध्येही नवीकरण व्हायचे होते, पण ओडिया पंचांगानुसार नव्हे, आणि ओडिया पंचांग पाळले गेले. क्रूक अस्थींच्या या कथांना, त्यांच्या आजच्या रूपात, “उघडच हास्यास्पद” म्हणतात, कारण मृतांचे अवशेष जपणे वैष्णव नियमांच्या पूर्ण विरुद्ध आहे; त्यांना आणि फर्ग्युसन यांना त्यांत बौद्ध अवशेषपूजेची आठवण दिसते, आणि स्टर्लिंग यांना वाटले, हा ठेवा मूळ मूर्तीचा अवशेष असावा. मित्र यांच्या मते स्नान पहिली मूर्ती घडवायला घेतली त्या दिवसाच्या वर्धापनदिनी, बाहेरच्या प्रांगणाच्या ईशान्य कोपऱ्यात होते, आणि चौदाव्या दिवशी डोळे रंगवले जातात; ओमॅली यांच्या मते विहीर उत्तर दरवाजाजवळ आहे, देवांना रथांवर बसवण्याच्या आदल्या दिवशी डोळे रंगवले जातात, आणि या पंधरवड्याला “अनवसर”, म्हणजे “सवड नसलेला काळ”, म्हणतात.