प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 2: Jagannath of Puri
मराठे पुरीत, १७५१-१८०३
थैली भरायला
इ.स. १७५१ ते १८०३ या अर्ध्या शतकात पुरी आणि तिथले जगन्नाथाचे, म्हणजे जगाच्या स्वामींचे, मंदिर मराठ्यांच्या एका सुभ्यात होते. त्या राजवटीच्या अखेरच्या दिवसांपासून ओडिशात राहणारा एक वृद्ध हिंदू होता. इ.स. १८६७ मध्ये त्याने पुरीच्या कलेक्टरला आपल्या आठवणी सांगितल्या. त्याने सुभेदार रघुजी भोसले याला पाहिले होते. रघुजी पुरीला येई, तो आपली थैली भरायला. तो आपल्या फौजेच्या आघाडीवर घोड्यावरून शहरात शिरे. सोबत सुमारे दीड हजार लढवय्ये, शिवाय बाजारबुणगे, आणि हत्ती, घोडे, पालख्या, गाड्या यांची लांबलचक रांग. मग तो दरबार भरवी, आणि शहरातल्या प्रमुख लोकांकडून आपल्याला हवे तेवढे पैसे वसूल करी. त्याचा न्याय सोपा होता: जो पक्ष जास्त पैसे देईल, निकाल त्याच्या बाजूने. “तंटा मिटवायला रघुजीकडे जाण्याचा विचार गरीब माणूस तितकाच करी, जितका समुद्र पिऊन कोरडा करण्याचा.” त्याचे बाजारबुणगे लुटीवर जगत, आणि तेवढ्या हलक्या जागेसाठीही माणसे धडपडत. त्याचा कायमचा शिपाई होणे म्हणजे “राजा होणे” होते.
मराठे पुरीत, १७५१-१८०३
सरोवरापलीकडचा देव
मंदिराने याआधीही कठोर धनी पाहिले होते. मुघलांच्या काळात हिंदूंना मंदिरातल्या उपासनेत वारंवार उपद्रव होई, आणि त्यातून अनेक रक्तरंजित झगडे झाले. दोन-तीनदा मूर्ती चिल्का सरोवरापलीकडे नेऊन डोंगरांत लपवल्या गेल्या. पुन्हा सुरक्षित वाटले, तेव्हाच त्या परत सिंहासनांवर बसवल्या गेल्या. इ.स. १५९० पासून मंदिराचा कारभार खुर्द्याचे राजे पाहत होते. ते बहुधा ओडिशाच्या जुन्या भोई राजांचे नातलग होते. अठराव्या शतकात मुसलमान नायब सुभेदारांनी राजांना हटवले, यात्रेकरूंवर कर बसवला, आणि मंदिराच्या कारभारात ढवळाढवळ केली. इ.स. १७२५ मध्ये पुजारी पवित्र मूर्ती घेऊन चिल्का सरोवरापलीकडे पळून गेले. देवच गेले, तसा महसूल घटला. इ.स. १७३४ मध्ये एका नव्या नायबाने पुजाऱ्यांची समजूत घालून देवाला परत आणवले; उपासनेत ढवळाढवळ होणार नाही, असे वचन त्याने दिले. मग मराठे आले. इ.स. १७५१ मध्ये अलीवर्दीखान तेव्हा जवळजवळ पंचाहत्तर वर्षांचा होता. त्याने ओडिशा प्रत्यक्षात मराठ्यांच्या हवाली केला, आणि त्यांना माघारी धाडले. काही वर्षे बादशहाच्या नावाने एक मुसलमान सुभेदार तिथे राज्य करत राहिला, पण महसूल मराठा स्वार गोळा करत. मग त्या सुभेदाराचा खून झाला. इ.स. १७५५-५६ मध्ये त्याच्या जागी आलेल्याला मराठ्यांची खंडणी प्रांतातून पिळून काढता येईना, आणि मला मोकळे करा, अशी विनवणी त्याने केली. काही महिन्यांनी सुभेदारी एका मराठ्याकडे गेली.
मराठे पुरीत, १७५१-१८०३
एका पदासाठी अनेक दावेदार
सुभेदारांच्या वर होते मराठा राजे. ते सहाशे मैल दूर नागपूरच्या आपल्या कायमच्या छावणीत असत, आणि शेजाऱ्यांशी त्यांची सतत लढाई चाले. त्यांच्या दरबारात ओडिशाची पदे उघडपणे सर्वांत मोठी बोली लावणाऱ्याला विकली जात. अनेकदा एकच पद एकाच वेळी दोघा-तिघांना दिले जाई. मग प्रत्येक जण आपले लोक गोळा करी, आणि पदाचा हक्क ठरेपर्यंत ते आपसात लढत, मुलखाची राखरांगोळी करत. पद विकत घेण्यासाठी नायबाने स्वतःला कफल्लक केलेले असे. पैसा परत मिळवायला आपल्याला फार थोडा वेळ मिळणार, हे त्याला ठाऊक असे. नायब सतत बदलले जात, आणि परत बोलावले की तुरुंगात टाकले जात. आधी ओडिशाचे जुने राजघराणे लुटले गेले. त्याची खंडणी दुप्पट केली गेली, जवळजवळ त्याच्या सगळ्या उत्पन्नाइतकी; मराठ्यांच्या घोडदळालाही ती पूर्ण वसूल करता आली नाही. लहान जमीनदारांना निर्दयपणे त्यांच्या जमिनींवरून हुसकावले गेले. पण ओडिशाचे शेतकरी सैनिक आपल्या नद्यांच्या जाळ्याच्या बळावर मराठा फौजांना दाद देत नसत. डोंगराळ भागात महसूल गोळा करणे म्हणजे दर वर्षीची एक मोहीमच झाली. त्या मोहिमांत मराठे “जितक्या वेळा जिंकत, जवळजवळ तितक्याच वेळा हरत.” ए. स्टर्लिंग यांच्या मते मराठ्यांची ती राजवट “इतकी विनाशकारी जुलूमशाही” होती, की तिच्याखाली समाज टिकून राहिला हेच आश्चर्य.
मराठे पुरीत, १७५१-१८०३
हिंदू राज्यकर्ते, हिंदू देव
तरीही मराठे हिंदू होते, आणि मंदिरात ते दिसून आले. त्यांनी उपासनेला उत्तेजन दिले, आणि मंदिराच्या देखभालीसाठी नियमितपणे पैसे दिले. मंदिराचा कारभार त्यांनी आपल्याच हातात ठेवला, आणि पूजाविधी, उत्सव रीतसर होतील, हे पाहिले. खर्च उत्पन्नापेक्षा वाढला, तेव्हा तूट त्यांनी आपल्या खजिन्यातून भरून काढली. त्यांना हुसकावले जाण्याआधीच्या वर्षांत ही रक्कम ३,००० ते ५,००० पौंड होती. जुना झगडा अखेर शमला होता, तो मुघलांनी यात्रेकरूंवर बसवलेल्या करामुळे; एका इतिहासानुसार त्यातून त्यांना नऊ लाख रुपये मिळत. मराठ्यांनी तो करही चालू ठेवला, आणि जगन्नाथाच्या यात्रेकरूंवर जबर बोजे लादले. मराठा सरदार आपल्या मुलखातून जाणाऱ्या यात्रेकरूंकडून जकात घेत. एका ठिकाणी पायी जाणाऱ्या प्रत्येकाकडून एक पौंड नऊ शिलिंग जकात घेतली जाई, त्याच्याजवळ तेवढे असले तर. एक बंगाली राजे हजार-दोन हजार लोकांना घेऊन येत, तेव्हा त्यांना त्या प्रत्येकाची जकात भरावी लागे.
मराठे पुरीत, १७५१-१८०३
कवट्यांची दरी
त्या म्हाताऱ्याला वाटही आठवत होती. मराठ्यांनी ना रस्ते बांधले, ना बांध घातले. शेतांमधून जाणाऱ्या पायवाटा, एवढेच काय ते रस्ते. जगन्नाथाकडे जाणारा जुना यात्रामार्गसुद्धा एक खडबडीत वाट होती, आणि पावसाळ्यात मैलोन्मैल पाण्याखाली जाई. मराठे वाटेत प्रत्येक श्रीमंत यात्रेकरूला लुटून नागवत. गरीब यात्रेकरू मराठ्यांच्या तावडीतून सुटले, तरी जंगलात सुळसुळाट असलेल्या दरोडेखोरांच्या टोळ्या त्यांच्यावर तुटून पडत; काही जण मारलेही जात. प्रत्येक नदीच्या उतारावर आणि प्रत्येक घाटात यात्रेकरूंना जकात भरावी लागे, आणि प्रत्येक लहानसहान अधिकारी जमेल तेवढे उकळी. रस्ता म्हणजे निव्वळ एक पायवाट होती. पटकीने मेलेल्यांची प्रेते हीच तिच्या खुणा. इ.स. १८०६ मध्ये ख्रिस्ती लेखक क्लॉडियस बुकॅनन यांनी जगन्नाथाच्या आसपासच्या मुलखाला “कवट्यांची दरी” म्हटले. त्यांच्या हकीकतीत शहराच्या वेशीजवळ रोज रात्री वाघ डरकाळ्या फोडत, आणि यात्रेकरूंचा संहार करत. त्या यात्रेकरूंची हाडे वाटांवर विखुरलेली पडलेली असत. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०८), पृष्ठे ४०-४१, ११४-११५ आणि १२०, त्यातल्या वृद्ध माणसाने इ.स. १८६७ मध्ये पुरीच्या कलेक्टरला सांगितलेल्या हकीकतीसह आणि बुकॅनन यांच्या शब्दांसह; ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), ‘एशियाटिक रिसर्चेस’ खंड १५ मध्ये, पृष्ठे १३२-१३४; डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’, खंड १ (१८७२), पृष्ठे १२२-१२३, आणि खंड २ (१८७२), प्रकरण ६, पृष्ठे ३०-३१, आणि परिशिष्ट ७, पृष्ठ १९७; आणि जेम्स पेग्ज, ‘इंडियाज क्राइज टु ब्रिटिश ह्यूमॅनिटी’ (१८३०), पृष्ठे २१४-२१५. हंटर इ.स. १७२५ च्या पलायनाचे कारण नायब मुहम्मद तकी याचा जुलूम सांगतात, आणि इ.स. १७३४ मध्ये मूर्ती परत आणल्याचे श्रेय त्याच्या जागी आलेल्या मुर्शिदकुलीखानाला देतात; ओमॅली वर्षे देत नाहीत, आणि त्यांच्या हकीकतीत मूर्ती चिल्का सरोवरावरच्या एका डोंगरावर लपवल्या जातात. नऊ लाखांचा आकडा ग्लॅडविन यांनी भाषांतर केलेल्या ‘हिस्टरी ऑफ बेंगॉल’ मधला आहे; स्टर्लिंग तो उद्धृत करतात. तहात अलीवर्दीखानाने बंगालसाठी चौथाई म्हणून बारा लाख रुपये देण्याचेही मान्य केले; ओमॅली त्या मुसलमान सुभेदाराचे नाव एका हकीकतीप्रमाणे मीर हबीब, तर दुसरीप्रमाणे सद्रुल हक देतात. हंटर यांच्या हकीकतीत राजघराण्याची खंडणी वर्षाला ९०,००० पौंडांवरून १,८०,००० पौंड केली जाते; त्या घराण्याचे एकूण उत्पन्न २,००,००० पौंड होते, आणि प्रत्यक्षात सुमारे १,३०,००० पौंड त्याच्याकडून पिळून काढले जात. ओमॅली यांच्या मते या कुशासनामुळे यात्रेकरूंची संख्या खूप घटली असावी.