प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 3: Keshavdev of Mathura
१०१८: महमूद मथुरेत
बांधायला दोनशे वर्षे
“याच्या तोडीची इमारत कोणाला बांधायची असेल, तर दहा कोटी लाल दिनार खर्च केल्याशिवाय ती त्याला बांधता येणार नाही. आणि अगदी सर्वांत कुशल, अनुभवी कारागीर घेतले, तरी तिला दोनशे वर्षे लागतील.” गझनीचा सुलतान महमूद याने १०१८ मध्ये भारतातल्या एका पवित्र नगरात एक देऊळ पाहिले, आणि त्याच्याबद्दल असे लिहिले. त्याचा चिटणीस उत्बी याने सुलतानाच्या स्वाऱ्यांच्या आपल्या इतिहासात हे शब्द जपून ठेवले. पण उत्बी स्वतः सुलतानाबरोबर त्याच्या स्वाऱ्यांवर गेला नव्हता. उत्बी त्या नगराला मथुरा म्हणत नाही; त्याच्यानंतरचे इतिहासकार म्हणतात. इतिहासकार एफ. एस. ग्राउझ यांच्या मते, मथुरेची त्याच काळी लिहिली गेलेली ही पहिली नोंद. उत्बीच्या हकीकतीप्रमाणे काश्मीर सोडून सारा भारत जिंकून झाला होता. सुलतानाबरोबर ऑक्सस नदीपलीकडच्या प्रदेशांतले वीस हजार लोक होते. त्यांना धर्मयुद्धाची ओढ लागली होती. त्यात लढून शहीद व्हावे, अशी त्यांची इच्छा होती. म्हणून सुलतान त्यांना घेऊन कनौजला निघाला. उंटांना आणि घोड्यांनासुद्धा तिथवर तीन महिन्यांचा प्रवास होता.
१०१८: महमूद मथुरेत
केसांतून फणी फिरावी तसे
त्याने सिंधूपासून सतलजपर्यंत सहा मोठ्या नद्या ओलांडल्या. त्या इतक्या खोल होत्या, की हत्तीसुद्धा त्यांत बुडून दिसेनासा होई. काश्मीरच्या खिंडींवर ताबा असलेला एक सरदार वाटाड्या व्हायला स्वतःहून पुढे आला. जंगलामागून जंगले पार करत त्याने सैन्याला वाट दाखवली. कूचाचा नगारा मध्यरात्री वाजे. डिसेंबर १०१८ मध्ये त्यांनी यमुना ओलांडली. मग सुलतान कुलचंद राजांच्या किल्ल्यावर चालून गेला. कुलचंदांशी जो कोणी लढला, तो हरल्याशिवाय राहिला नव्हता. कुलचंदांनी आपले सैन्य आणि हत्ती एका दाट जंगलात उभे केले. सुलतानाच्या आघाडीच्या तुकडीने ते जंगल “डोक्याच्या केसांतून फणी फिरावी” तसे पार केले, आणि तलवारी-भाले हातघाईवर भिडले. सगळे प्रयत्न फसले, तेव्हा रक्षकांनी किल्ला सोडला, आणि मागच्या फेसाळत्या नदीतून पलीकडे जायचा प्रयत्न केला. चिटणीसाच्या आकड्याप्रमाणे जवळजवळ पन्नास हजार माणसे मारली गेली किंवा बुडाली, आणि “जनावरांचे आणि मगरींचे भक्ष्य झाली.” कुलचंदांनी आपली कट्यार घेतली, आपल्या पत्नीला ठार केले, आणि मग ती आपल्याच देहात खुपसली. सुलतानाने १८५ हत्ती ताब्यात घेतले. फिरिश्ताची हकीकत वेगळी आहे. त्याच्या मते महावनचे राजे कुलचंद शरण यायला बाहेर आले. सैनिकांच्या भांडणातून लढाई पेटली, आणि कुलचंदांनी आपल्या पत्नीला आणि मुलांना ठार केले.
१०१८: महमूद मथुरेत
जिन्नांनी बांधलेले नगर
जवळच ते पवित्र नगर होते. तिथले लोक सांगत, तिथली एक इमारत माणसांनी नव्हे, तर जिन्नांनी, म्हणजे भुतांनी, बांधली आहे. ग्राउझ यांना शंका आली, की लोकांचा मूळ शब्द ‘जिन’ असेल का? हे नाव बौद्धांच्या आणि जैनांच्या, दोघांच्याही देवतेचे आहे. नगराचा तट कठीण दगडाचा होता. नदीकडे दोन वेशी उघडत; पुरापासून बचावासाठी त्या उंच पायावर उभारल्या होत्या. नगराच्या दोन्ही बाजूंना हजार घरे होती, आणि प्रत्येकाला लागून एक देऊळ. सगळी पक्क्या दगडी बांधकामाची, आणि वरपासून खालपर्यंत लोखंडाने जखडलेली. मधोमध एक देऊळ उभे होते, बाकी सगळ्यांहून मोठे आणि भक्कम. ते इतके सुंदर होते, की त्याचे वर्णन करता येत नव्हते, ना चित्र काढता येत होते. याच देवळाबद्दल सुलतान म्हणाला होता, दोनशे वर्षांतसुद्धा ते पुन्हा बांधता येणार नाही. मुसलमान राजांचा नंतरचा इतिहासकार फिरिश्ता त्या पत्रातली आणखी एक ओळ देतो: “इथे हजार इमारती आहेत, श्रद्धावंतांच्या श्रद्धेइतक्या भक्कम; त्यांतल्या बहुतेक संगमरवरी.”
१०१८: महमूद मथुरेत
लाल सोन्याच्या पाच मूर्ती
मूर्तींमध्ये लाल सोन्याच्या पाच मूर्ती होत्या. प्रत्येक पाच यार्ड उंच, आणि कोणत्याही आधाराशिवाय अधांतरी बसवलेली. एका मूर्तीचे डोळे दोन माणकांचे होते, आणि त्यांची किंमत पन्नास हजार दिनार होती. दुसरीवर एक नीलमणी होता, पाण्याहून निर्मळ आणि स्फटिकाहून तेजस्वी. चांदीच्या दोनशे मूर्ती होत्या; त्यांचे तुकडे केल्याशिवाय त्यांचे वजन करता येत नव्हते. नंतरचा इतिहासकार निजामुद्दीन त्या नगराचे नाव स्पष्ट घेतो: मथुरा, कृष्णांची जन्मभूमी, “ज्यांना हिंदू परमेश्वराचा अवतार मानतात.” तिथे सुलतानाशी लढायला कोणीही बाहेर आले नाही. त्याच्या सैन्याने सारे नगर लुटले, आणि देवळांना आगी लावल्या. त्याच्या हुकमाने सोन्याची एक मूर्ती फोडण्यात आली. नंतरच्या हकीकतींत वीस दिवस नगर लुटीला मोकळे सोडले होते. लुटीचा अंदाज तीस लाख रुपये केला गेला आहे, आणि पाच हजारांहून अधिक हिंदूंना कैदी करून नेले गेले.
१०१८: महमूद मथुरेत
नाफ्थ्याने जाळा
त्या देवळांचे पुढे काय झाले? उत्बीचे उत्तर थोडक्यात आहे. सुलतानाने हुकूम दिला, ती सगळी “नाफ्थ्याने आणि आगीने जाळून टाका, आणि जमीनदोस्त करा.” फिरिश्ता ते वेगळे सांगतो. सुलतानाने सगळ्या मूर्ती फोडल्या किंवा जाळल्या, आणि लुटीबरोबरच आगीनेही नगराची मोठी हानी झाली. श्रम फार पडले नसते, तर त्याने देवळेही पाडली असती; काही म्हणतात, त्यांच्या सौंदर्यानेच त्याला त्यापासून परावृत्त केले. ग्राउझ यांच्या हकीकतीत पुष्कळ देवळांतले मोलाचे सारे काढून नेले गेले, आणि ती तशीच उभी राहिली. बहुधा ती इतकी भव्य होती, की सहज पाडता येत नव्हती. काही लेखकांच्या मते विजेत्याने ती त्यांच्या सौंदर्यामुळे सोडली, आणि गझनीला परत जाऊन “स्वर्गीय वधू” नावाची एक भव्य मशीद बांधली. कौतुकामुळे ती देवळे वाचली, हे ग्राउझ यांना पटले नाही. सोन्या-चांदीच्या ज्या मूर्ती फोडताना महमूद कचरला नाही, त्यांची कारागिरी तर याहूनही उत्तम असली पाहिजे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: उत्बीचा ‘तारीख-इ-यमीनी’, पृष्ठे ४१-४५, आणि निजामुद्दीनचा ‘तबकात-इ-अकबरी’, पृष्ठे ४६०-४६१, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड २ (१८६९) मध्ये; फिरिश्ताचा ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, जॉन ब्रिग्ज यांचे भाषांतर, खंड १ (१८२९), पृष्ठे ३४-३५; आणि एफ. एस. ग्राउझ, ‘मथुरा: अ डिस्ट्रिक्ट मेमॉयर’ (१८८३), पृष्ठे ३२-३३. उत्बी यमुना ओलांडल्याची तारीख २० रजब हिजरी ४०९ देतो (इलियट यांच्या हिशेबाने २ डिसेंबर १०१८); फिरिश्ता आणि ग्राउझ वर्ष १०१७ सांगतात. उत्बी त्या नद्यांची नावे सिंधू, झेलम, चिनाब, रावी, बियास आणि सतलज अशी देतो, वाटाड्याचे नाव शाहीचा मुलगा सबली असे देतो, आणि नगराला महरतुल हिंद म्हणतो. फिरिश्ताकडे ८० हत्ती पकडले जातात. उत्बीचा नीलमणी ४५० मिस्काल वजनाचा होता, फिरिश्ताचा ४००; निजामुद्दीनच्या हकीकतीत फोडलेली सोन्याची मूर्ती ९८,३०० मिस्काल वजनाची होती, आणि फिरिश्ताकडे नीलमणी असलेली मूर्ती वितळवल्यावर तितकेच शुद्ध सोने निघाले; फिरिश्ताकडे शंभराहून अधिक चांदीच्या मूर्ती आहेत, आणि त्या लादायला तितकेच उंट लागले. फिरिश्ता सांगतो, हे नगर दिल्लीच्या राजाचे होते; इलियट लिहितात, याला कोणताही आधार नाही. ग्राउझ नोंदवतात, सुरुवातीच्या हकीकती फक्त मूर्तिपूजकांचा उल्लेख करतात, आणि हा शब्द बौद्धांनाही लागू पडेल.