प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 3: Keshavdev of Mathura
१६६६-१६७०: मंदिर पाडले
“कठडा काढून टाका”
“मुसलमानी धर्मात देवळाकडे नुसते पाहणेसुद्धा पाप आहे,” औरंगजेब बादशहा म्हणाला. त्याला नुकतेच कळले होते, की मथुरेच्या केशवराय मंदिराला एक दगडी कठडा आहे. आणि तो दिला होता एका मुसलमानाने, दारा शुकोहने! “आणि या दाराने एका देवळात कठडा पुन्हा बसवून दिला! ही गोष्ट मुसलमानांना शोभणारी नाही. कठडा काढून टाका.” दरबारी बातमीपत्रात १४ ऑक्टोबर १६६६ ला याची नोंद आहे. बादशहाच्या हुकमावरून मथुरेच्या सुभेदाराने तो कठडा काढून नेला. मथुरा हे कृष्णाचे जन्मस्थान. लाखो हिंदूंचे या देवावर अगदी जिव्हाळ्याचे प्रेम होते. आग्रा आणि दिल्ली यांच्यामधल्या राजमार्गावर हे नगर होते, आणि त्याची उंच शिखरे आग्र्याच्या राजवाड्यातून जवळजवळ दिसत. एक वृत्तांत तर सांगतो, या मोठ्या देवळाचा सोनेरी कळस आग्र्याहूनच दिसत असे. केशवरायाचे हे मंदिर जहांगीर बादशहाच्या काळात बुंदेला राजे वीरसिंहदेव यांनी बांधले होते. त्यावर तेहतीस लाख रुपये खर्च झाले होते. त्याला “त्या युगाचे आश्चर्य” म्हटले गेले आहे.
१६६६-१६७०: मंदिर पाडले
धार्मिक सुभेदार
औरंगजेबाची नजर फार आधीपासून मथुरेवर होती. तिथल्या हिंदूंना दडपण्यासाठी त्याने अब्दुन्नबी याला तिथला सुभेदार नेमले. दरबारी इतिहास त्याला “एक धार्मिक माणूस” म्हणतो. पदावर आल्यावर लवकरच, १६६१-६२ मध्ये, अब्दुन्नबीने नगराच्या अगदी मध्यभागी एक मोठी मशीद बांधली. ती एका हिंदू देवळाच्या अवशेषांवर उभी राहिली. देवळातला कठडा काढून नेणाराही तोच होता. एप्रिल १६६९ मध्ये बादशहा आणखी एक पाऊल पुढे गेला. त्याची दरबारी बखर याचे कारण सांगते: बादशहाच्या कानावर एक गोष्ट आली होती. ब्राह्मण आपल्या पाठशाळांत आपले ग्रंथ शिकवतात, आणि काशीत तर विशेष. त्यांच्याकडे शिकायला दूरदूरहून हिंदूच नव्हे, तर मुसलमानही येत. तेव्हा त्याने सगळ्या प्रांतांच्या सुभेदारांना हुकूम दिला, “काफिरांच्या पाठशाळा आणि देवळे मनापासून उद्ध्वस्त करा.” त्यांचे शिकवणे आणि त्यांची पूजा बंद पाडायची होती. आता त्याचा हात साऱ्या भारतातल्या हिंदूंना पूज्य अशा मोठ्या देवस्थानांवर पडला. त्यांत काशीचे विश्वनाथ मंदिर होते, आणि मथुरेचे केशवराय मंदिरही. हुकूम अमलात आला, असे बादशहाला कळवेपर्यंत सुभेदारांना चैन पडत नसे. पुढे त्याच्या अधिकाऱ्यांनी कळवले, विश्वनाथाचे मंदिर पाडले गेले आहे.
१६६६-१६७०: मंदिर पाडले
सुभेदाराला गोळी
त्याच वर्षी मथुरेभोवतीचे जाट शेतकरी उठले. त्यांचा नेता होता तिलपतचा जमीनदार गोकला. अब्दुन्नबी त्यांच्यावर चालून गेला. बखर सांगते, “सुरुवातीला तो जिंकला, आणि त्याने म्होरक्यांना ठार केले. पण लढाई ऐन भरात असताना त्याला एक गोळी लागली, आणि त्याला शहिदाचे मरण आले.” गोकलाने आसपासचा मुलूख लुटला, आणि बंडाळी आग्रा जिल्ह्यापर्यंत पसरली. नोव्हेंबरच्या अखेरीस खुद्द बादशहाला दिल्लीहून कूच करावे लागले. नवा सुभेदार हसन अलीखान याने डिसेंबरमध्ये बंडखोर गावांशी लढाई दिली, आणि पुढच्या महिन्यात गोकलाचा पराभव केला. बंडखोर २०,००० होते, त्यांत बहुतेक जाट शेतकरी. त्यांनी “मोठ्या शौर्याने” हल्ला चढवला. पण लांबलेल्या, रक्तरंजित लढाईनंतर मुघल सैन्याच्या शिस्तीपुढे आणि तोफांपुढे त्यांनी माघार घेतली. ते तिलपतला पळाले. तिलपतने तीन दिवस झुंज दिली. मग मुघल सैन्याने हल्ला चढवून ते घेतले. गोकला आणि त्याचे कुटुंब पकडले गेले. आग्र्याच्या कोतवालीच्या चौथऱ्यावर त्याचे हात-पाय एकेक करून तोडले गेले, आणि त्याच्या कुटुंबाला जबरदस्तीने मुसलमान केले गेले. इतिहासकार एफ. एस. ग्राउझ यांच्या मते या बंडामुळे औरंगजेबाला “हिंदू धर्माविरुद्ध धर्मयुद्ध छेडायला सोयीचे निमित्त” मिळाले.
१६६६-१६७०: मंदिर पाडले
रमजानच्या महिन्यात
औरंगजेबाने देवळावर घाव घालण्याआधीच त्यातली केशवदेवाची प्राचीन मूर्ती मेवाडला नेली गेली. वाटेत तिच्या रथाची चाके खोल वाळूत रुतली, आणि जागची हलेनात. तिथेच, उदयपूरपासून २२ मैलांवरच्या एका छोट्या गावात, मूर्तीची स्थापना झाली. तिच्या देवळाभोवती वसलेले नगर म्हणजे नाथद्वारा. तिथली मूर्ती कृष्णाच्या सगळ्या मूर्तींमध्ये सर्वांत पूजनीय मानली जाते. मग आला रमजानचा महिना, बादशहाच्या कारकिर्दीचे तेरावे वर्ष. बादशहाने केशवरायाचे देहरे म्हणून ओळखले जाणारे मंदिर पाडायचा हुकूम दिला. “त्याच्या अधिकाऱ्यांनी ते थोड्याच वेळात पार पाडले.” त्या जागी अफाट खर्च करून एक भव्य मशीद बांधली गेली. ही बखरीची हकीकत, आणि इथे तीच सांगितली आहे. ग्राउझ यांच्या हकीकतीत औरंगजेब फेब्रुवारी १६६९ मध्ये, रमजानच्या उपवासांच्या काळात, स्वतः मथुरेवर चालून आला.
१६६६-१६७०: मंदिर पाडले
पायदळी तुडवण्यासाठी
बखरकाराने देवाचे आभार मानले: “इस्लामच्या महान धर्माच्या देवाची स्तुती असो.” “काफिरपणाचा आणि बंडाळीचा नाश करणाऱ्या” या बादशहाच्या राज्यात इतके अद्भुत, अशक्य वाटणारे काम पार पडले होते. ग्राउझ यांना बखरकाराच्या शब्दांवरून असे दिसले, की देवळाचे पडणे हिंदू धर्मावरचा मरणाचा घाव मानले गेले. बखर पुढे सांगते: बादशहाच्या श्रद्धेचे हे बळ पाहून राजांचा “श्वास कोंडला, आणि भिंतीकडे तोंड केलेल्या पुतळ्यांसारखे ते थक्क होऊन उभे राहिले.” ग्राउझ यांनी हेच शब्द इंग्रजीत असे दिले आहेत: गर्विष्ठ राजांना “आपला श्वास घशात जळतो आहे, असे वाटले.” देवळातल्या लहान-मोठ्या मूर्ती, मौल्यवान रत्नांनी मढवलेल्या, आग्र्याला नेल्या गेल्या. तिथे त्या जहाँआराच्या मशिदीच्या पायऱ्यांखाली पुरल्या गेल्या, “सतत पायदळी तुडवल्या जाव्यात म्हणून.” मथुरेलाही नवे नाव मिळाले: इस्लामाबाद. बखरीनुसार सगळ्या सरकारी कागदांत तिला हेच नाव दिले जाई, आणि लोकही तिला तसेच म्हणत. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘मआसिर-इ-आलमगिरी’ची दोन भाषांतरे, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ७ (१८७७) मधले, पृष्ठे १८३-१८५, आणि जदुनाथ सरकार यांच्या ‘हिस्टरी ऑफ औरंगजीब’ खंड ३ (१९१६) मधले, पृष्ठे ३२०-३२१; सरकार तिथे १४ ऑक्टोबर १६६६ चे दरबारी बातमीपत्रही (‘अखबारात’) देतात; सरकार यांची स्वतःची हकीकत, पृष्ठे ३०२-३०४ (‘स्टोरिया’सह) आणि ३३२-३३५; आणि एफ. एस. ग्राउझ, ‘मथुरा: अ डिस्ट्रिक्ट मेमॉयर’ (१८८३), पृष्ठे ३६-३७ आणि १३०, मथुरेच्या सुभेदारांच्या त्यांच्या यादीसह. ‘मआसिर’ सर्व प्रांतांना दिलेल्या हुकमाची तारीख १७ जिल्काद १०७९ (१८ एप्रिल १६६९) देते; सरकार, ९ एप्रिल १६६९. इलियट यांच्या भाषांतरात रमजान १०८० म्हणजे डिसेंबर १६६९, सरकार यांच्या भाषांतरात जानेवारी १६७०. इलियट यांच्या भाषांतरात देऊळ “जमीनदोस्त केले गेले”, तर ग्राउझ यांच्या भाषांतरात “पुष्कळ मजुरांच्या मदतीने … पार मोडून टाकले गेले.” आग्र्याची मशीद इलियट यांच्या भाषांतरात नवाब बेगम साहिबाची आहे, आणि ग्राउझ यांच्या भाषांतरात नवाब कुदसिया बेगमची; इलियट यांचे भाषांतर बांधणाऱ्याचे नाव नरसिंहदेव देते. मूर्ती नेणाऱ्याचे नाव ग्राउझ मेवाडचे रामराजसिंह असे देतात, आणि गावाचे सियाड, बनास नदीवरचे; त्यांच्या यादीनुसार देऊळ हसन अलीखानाच्या काळात पडले. ग्राउझ जाटांच्या बंडाचे वर्ष १६६८ आणि अब्दुन्नबीच्या मशिदीचे १६६१ देतात; ते जाट नेत्याचे नाव कोकिला देतात, आणि सुभेदाराची शेवटची लढाई झाली त्या गावाचे सहोरा; हे वाचन फार अनिश्चित आहे, असे ते स्वतःच म्हणतात (सरकार: बशारा); आणि त्यांच्या हकीकतीत नव्या सुभेदाराचा नायब शेख रजीउद्दीन याने कोकिलाला पकडले, आणि आग्र्याला त्याला मृत्युदंड दिला गेला. अब्दुन्नबी आणि हसन अलीखान यांच्यामध्ये काही काळ सफशिकनखान सुभेदार होता. १६६९ चा हुकूम आणि विश्वनाथ मंदिराचे पडणे ‘भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा’ मधील ‘काशी’ या पुस्तकाच्या पाचव्या भागात सविस्तर सांगितले आहे.