प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 3: Keshavdev of Mathura
बौद्ध मथुरा: फाहियान आणि ह्युएनत्संग
जमिनीवर बसणारे राजे
चिनी यात्रेकरू फाहियान मथुरेला पोचले, तेव्हा त्यांनी भारतातल्या राजांबद्दल लिहून ठेवले. हे राजे आपले राजेशाही टोप उतरवत, आणि स्वतःच्या हातांनी भिक्षूंची सेवा करत. फाहियान इ.स. ४०० च्या सुमारास आले. बौद्ध धर्मग्रंथांच्या सर्वांत जुन्या प्रती गोळा करून चीनला न्याव्यात, हा त्यांचा हेतू होता. मध्य भारतात त्यांनी पाऊल ठेवले, ते पहिले राज्य मथुरेचे. त्याच्या राजधानीत त्यांनी पूर्ण एक महिना मुक्काम केला. नदीच्या दोन्ही काठांवर त्यांना वीस विहार दिसले, आणि त्यांत सुमारे तीन हजार भिक्षू. मागे सोडलेल्या प्रदेशांपेक्षाही इथे बुद्धांची शिकवण अधिक बहरली होती. राजे भिक्षूंना दान देत, तेव्हा आपले टोप उतरवत, आणि कुटुंब व मंत्री यांच्यासह स्वतः अन्न वाढत. मग राजे जमिनीवर एक जाजम अंथरायला लावत, आणि भिक्षुप्रमुखांसमोर त्यावर बसत. त्यांच्यासमोर आसनावर बसायचे धाडस कोणीही करत नसे. बुद्ध या जगात होते, त्या काळापासून ही प्रथा चालत आली होती.
बौद्ध मथुरा: फाहियान आणि ह्युएनत्संग
रात्रभर दिवे
हे यात्रेकरू ज्याला मध्यदेश म्हणतात, म्हणजे भारताचा गाभा, तो मथुरेच्या दक्षिणेला सुरू होत होता. तिथले लोक कोणत्याही जीवाची हत्या करत नसत, आणि “बाजारांत खाटिकांची दुकाने नाहीत.” राजांनी विहारांना जमिनी दिल्या होत्या, आणि ती दानपत्रे धातूच्या पत्र्यांवर कोरलेली होती. नंतरच्या कोणत्याही राजाने त्या जमिनी परत घ्यायचे धाडस केले नाही. जिथे भिक्षू एकत्र राहत, तिथे ते बुद्धांच्या प्रमुख शिष्यांच्या सन्मानार्थ स्तूप उभारत, पवित्र अवशेषांवरचे स्तूप. त्यांत सारिपुत्रांचाही स्तूप होता. भिक्षूंचा वर्षातला विश्रांतीचा काळ संपल्यावर महिन्याभराने कुटुंबे दाने घेऊन येत. भिक्षूंची मोठी सभा भरे, आणि धर्मोपदेश होई. मग सारिपुत्रांच्या स्तूपाला फुले आणि धूप वाहिला जाई, रात्रभर दिवे जळत, आणि कुशल वादक वाद्ये वाजवत. इतिहासकार एफ. एस. ग्राउझ मथुरेत सहा स्तूप मोजतात; त्यांत सारिपुत्रांचा सर्वांत प्रसिद्ध. ते फाहियान यांचे म्हणणे असे देतात: बुद्धांच्या निर्वाणापासून मथुरेचे लहानथोर सारे लोक कट्टर बौद्ध होते. ग्राउझ यांनी हे “बरेच राखून” स्वीकारले, कारण त्यांना इतर पुराव्यांवरून असे दिसत होते, की त्या काळाच्या काही भागात हिंदू धर्म हाच इथला मुख्य धर्म होता.
बौद्ध मथुरा: फाहियान आणि ह्युएनत्संग
दोनशे वर्षांनंतर
सुमारे दोनशे वर्षांनंतर आणखी एक चिनी यात्रेकरू मथुरेला आले: ह्युएनत्संग. ६२९ ते ६४५ या काळात त्यांनी भारतभर प्रवास केला. त्यांना इथे एक समृद्ध देश दिसला. तिथे उत्तम सुती कापड आणि पिवळे सोने होत असे. लोक सौम्य होते, आणि सद्गुणांचा व विद्येचा आदर करत. विहार अजूनही सुमारे वीस होते, पण भिक्षू आता जेमतेम दोन हजारच. आणि हिंदू देवांची पाच देवळे होती. ग्राउझ यांना या दोन्ही गोष्टींत मथुरेतल्या बुद्धधर्माची हळूहळू होणारी घसरण दिसली. तरीही जुने उत्सव चालूच होते. उपवासाच्या दिवशी भिक्षू मोठी दाने घेऊन शिष्यांच्या स्तूपांकडे जात, प्रत्येक संप्रदाय आपापल्या स्तूपाकडे. रत्नजडित ध्वज पसरले जात, आणि छत्रांची दाटी होई. धुपाचे ढग उठत, आणि फुलांचा पाऊस पडे. अखेर दरीवर धुके दाटावे, तसे सूर्य आणि चंद्र झाकले जात. राजे आणि त्यांचे मंत्रीही मोठ्या उत्साहाने यात भाग घेत.
बौद्ध मथुरा: फाहियान आणि ह्युएनत्संग
काड्यांची गणती आणि माकडाचा मध
नगराच्या पूर्वेला ह्युएनत्संग एका विहारापाशी आले. त्याच्या कोठड्या डोंगराच्या उतारात खोदलेल्या होत्या, आणि आत जायची वाट एका दरीतून होती, जणू वेशीतूनच. हा विहार उपगुप्त यांनी बांधला होता. उपगुप्त मथुरेत धर्माचे चौथे प्रमुख आचार्य म्हणून कार्य करत होते. आतल्या एका स्तूपात बुद्धांची कापलेली नखे होती. त्याच्या उत्तरेला दगडाचे एक घर होते, सुमारे वीस फूट उंच आणि तीस फूट रुंद. ते चार इंच लांबीच्या लाकडी काड्यांनी भरलेले होते. ती उपगुप्तांची गणती होती. अर्हत म्हणजे पूर्णत्वाला पोचलेला संत. उपगुप्त एखाद्या पती-पत्नीला अर्हतपदाला नेत, तेव्हा प्रत्येक वेळी त्या घरात एक काडी ठेवत. पुढे एक मोठी कोरडी पडलेली दलदल होती, आणि तिच्या कडेला एक स्तूप. इथे फार पूर्वी बुद्ध येरझाऱ्या घालत. एका माकडाने त्यांना मधाचे एक भांडे आणून दिले. बुद्धांनी त्याला सांगितले, हा मध पाण्यात मिसळ, आणि सगळ्या भिक्षूंना वाटून दे. आनंदाच्या भरात ते माकड एका खोल खड्ड्यात पडले, आणि मेले. त्या दानाच्या पुण्याने त्याला पुढचा जन्म माणसाचा मिळाला. या यात्रेकरूंच्या कथनानुसार बुद्ध उपदेश करत या प्रदेशात वारंवार फिरले, आणि ते जिथे जिथे थांबले, तिथे तिथे एक स्मारक उभे होते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फाहियान यांचा वृत्तांत, जेम्स लेग यांचा अनुवाद (१८८६), प्रकरण १६, पृष्ठे ४२-४५; ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचा अनुवाद, खंड १ (१८८४), पुस्तक ४, पृष्ठे १७९-१८३; आणि एफ. एस. ग्राउझ, ‘मथुरा: अ डिस्ट्रिक्ट मेमॉयर’ (१८८३), पृष्ठे १०३-१०५. लेग नोंदवतात, मथुरा ही मोरांची नगरी, कृष्णांची जन्मभूमी. फाहियान मध्यदेशातल्या भिक्षूंच्या स्तूपांबद्दल आणि उत्सवांबद्दल एकूणच लिहितात; ग्राउझ ते मथुरेला लावतात. ह्युएनत्संग पुढे सांगतात, ती अवस्था गाठणारे वेगवेगळ्या कुळांतले असले, तर त्यांची गणती उपगुप्तांनी ठेवली नाही. ग्राउझ यांच्या कथनात त्या काड्या म्हणजे खडकातल्या एका गुहेतल्या बांबूच्या छोट्या सळ्या आहेत, आणि माकड एका कोरड्या तलावात पडून बुडते.