प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 3: Keshavdev of Mathura
ग्राउझ कटऱ्यात
काळ्या प्रवाहावर
प्राचीन ‘हरिवंश’ सांगते, मथुरा “यमुनेच्या काळ्या प्रवाहावर चंद्रकोरीसारखी सुंदर उगवते.” एफ. एस. ग्राउझ यांनी १८८३ मध्ये या नगराचे वर्णन केले. तेव्हाही नगरात देखण्या इमारती होत्या, पण त्यांतली प्रत्येक अलीकडची होती. त्यांच्या शब्दांत, “मुसलमानी असहिष्णुतेच्या कृपेने” नगरात किंवा भोवताली जुन्या काळची एकही इमारत उरली नव्हती. तिथले सर्वांत प्रसिद्ध मंदिर, केशवदेवाचे, औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत १६६९ मध्ये पाडले गेले. ग्राउझ यांच्या मते त्याच्या अवशेषांवर बांधलेली मशीद वास्तू म्हणून फारशी मोलाची नव्हती. पण उंच, एकाकी जागेमुळे ती भोवतालच्या देखाव्यात उठून दिसे. ती कटऱ्यात उभी होती. कटरा म्हणजे सराईसारखे, वाटसरूंच्या उतरायच्या जागेसारखे, एक लांबट आवार. मशिदीच्या फरसबंदीत बसवलेल्या काही नवसाच्या शिला त्यांना अजूनही दिसत होत्या. त्यांच्यावर नागरी लिपीत लेख होते. त्यांच्या तारखा हिंदूंच्या संवत कालगणनेतल्या होत्या: आपण ज्यांना १६५६ आणि १६६३ म्हणतो, ती वर्षे. मशिदीच्या मागे देवळाच्या भिंतीचा पाया अजूनही १६३ फुटांपर्यंत दिसत होता, पण “वरच्या बांधकामाची एकही खूण शिल्लक राहू दिलेली नाही.”
ग्राउझ कटऱ्यात
काय गमावले
मंदिराच्या एका जुन्या वर्णनावरून ग्राउझ यांनी अंदाज केला, की ते ओबडधोबड मूर्तिशिल्पांनी गजबजलेले होते. त्यांच्या मते, या मंदिराची अभिरुची वृंदावनच्या गोविंददेवाच्या मंदिराइतकी शुद्ध नव्हती. ते मंदिर याहून थोडे जुने होते. तरीही त्यांना वाटले, “ते अतिशय वैभवशाली आणि भव्य मंदिर असले पाहिजे, आणि ते पाडणाऱ्या त्या रानटी माणसाच्या धर्मांधतेचा तिटकारा वाटल्यावाचून राहवत नाही.” ते पाडले गेले, तेव्हा ते जेमतेम पन्नास वर्षे उभे होते. पण त्याच जागी, त्याच देवाचे एक आधीचे देऊळ, किंवा देवळांची एक मालिका, युगानुयुगे प्रसिद्ध होती. ते वराह पुराणातली एक ओळ देतात: “केशवासारखा देव नाही, आणि मथुरेच्या चौब्यासारखा ब्राह्मण नाही” (न केशवसमो देवो न माथुरसमो द्विजः). चौबे म्हणजे मथुरेचे ब्राह्मण. आणि या जागेचे मालक याआधीही बदलले होते. त्याहूनही जुन्या काळी हिंदूंनी स्वतःच ती दुसऱ्या एका धर्माकडून घेतली होती. तिथे सापडलेले बौद्ध अवशेष हा त्याचा पुरावा आहे, असे त्यांना वाटले.
ग्राउझ कटऱ्यात
उपाशी राहणारे राजे
देवाची प्राचीन मूर्ती मथुरेत नव्हती. औरंगजेबाने घाव घालण्याआधीच ती मेवाडला नेली गेली होती. तिथे, नाथद्वाऱ्याला, ती कृष्णाच्या सगळ्या मूर्तींमध्ये सर्वांत पूजनीय मानली जाते. पुष्कळ काळानंतर पटनीमल नावाचे एक राजे होऊन गेले. त्यांनी केशवदेवाचे प्राचीन मंदिर पुन्हा बांधायचा ध्यास घेतला. त्यांनी हळूहळू त्या जागेचा मोठा भाग विकत घेतला. पण जवळजवळ दोन शतके ती जमीन ताब्यात असलेल्या काही मुसलमानांनी जागा विकायला नकार दिला, आणि कायद्याने त्यांचीच बाजू घेतली. अखेर, मोठा खर्च झाल्यावर, राजांना नाइलाजाने तो बेत सोडून द्यावा लागला. त्यांचा एक तलाव मात्र मागे उरला. ग्राउझ यांच्या काळी भल्या पहाटे तिथे जाऊन भेटेल त्या हिंदूला हा तलाव कोणी बांधला, असे विचारले, तर सरळ उत्तर मिळवणे कठीण जाई. असे सांगत, की राजे इतक्या नाजूक प्रकृतीचे होते, की साध्यातल्या साध्या अन्नाचेही एका वेळी अगदी थोडे घास ते खाऊ शकत. म्हणून लोकांची समजूत होती, सकाळी सकाळी जो त्यांचे नाव घेईल, त्याला त्यांच्यासारखेच दिवसभर उपाशी राहावे लागेल.
ग्राउझ कटऱ्यात
कारागृह
कटऱ्याच्या मागच्या बाजूला ग्राउझ यांच्या काळातले केशवदेवाचे मंदिर होते. ते भोवती ओवऱ्या असलेले एक साधे चौकोनी आवार होते. मुख्य नगरापासून दूर असल्याने खास प्रसंगांखेरीज तिथे फारसे कोणी जात नसे. त्याचा खर्च उंडी गावाच्या खंडातून चाले: वर्षाला १,०२७ रुपये. जवळच पोतरा कुंड होते: भरीव दगडी बांधकामाचा एक खूप मोठा चौकोनी तलाव. त्याचे नावच सांगते, इथे बाळकृष्णाची दुपटी धुतली जात. त्याचा शेवटचा जीर्णोद्धार मोठा खर्च करून १८५० मध्ये झाला होता. जुनी झाडे त्याच्या भिंतींवर झुकली होती. पण जमीन पाणी इतक्या वेगाने शोषून घेई, की पावसाळा सोडून प्रत्येक ऋतूत त्याच्या लांबलचक पायऱ्या तळापर्यंत कोरड्या असत. तलावाच्या काठावर एक छोटी कोठडी होती. तिला कारागृह, म्हणजे “तुरुंग”, किंवा जन्मभूमी, “जन्माची जागा”, म्हणतात. कृष्णाचे आई-वडील, वसुदेव आणि देवकी, यांना जिथे कैदेत ठेवले होते, आणि जिथे त्यांचे पुत्र कृष्ण जन्मले, ती जागा ही कोठडी दाखवते. ही कथा एफ. एस. ग्राउझ यांच्या ‘मथुरा: अ डिस्ट्रिक्ट मेमॉयर’ (१८८३), पृष्ठे १२६-१३१ आणि १३७ यांवरून, मथुरेच्या इमारतींच्या त्यांच्या यादीसह (क्रमांक २१-२२), सांगितली आहे. ग्राउझ देऊळ पडल्याचे वर्ष औरंगजेबाच्या कारकिर्दीचे अकरावे वर्ष सांगतात; दरबारी बखर ‘मआसिर-इ-आलमगिरी’ तेरावे सांगते. त्यांच्या यादीत कटऱ्यावरच्या मशिदीला औरंगजेबाची मशीद म्हटले आहे, आणि ती १६६९ मध्ये बांधल्याचे सांगितले आहे. संवत तारखा १७१३ आणि १७२० आहेत. मूर्ती नेणाऱ्याचे नाव ग्राउझ मेवाडचे रामराजसिंह असे देतात.