प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 3: Keshavdev of Mathura
जज्जांचे मंदिर: कटऱ्याचा ११५० चा शिलालेख
झिजून गुळगुळीत झालेला दगड
१० फेब्रुवारी १८८९ रोजी मथुरेत केशव टेकाडावर रेल्वेच्या ठेकेदारांचे खोदकाम चालू होते. त्यातून एक दगड बाहेर आला. हे टेकाड म्हणजे कटरा; हिंदूंच्या केशवदेव मंदिराची जागा. दगड चोवीस इंच रुंद होता. त्यावर संस्कृतच्या तीस ओळी सुबकपणे कोरलेल्या होत्या. पण त्याची अवस्था फार वाईट होती. एक कोपरा तुटून गेला होता, आणि त्याबरोबर आठ ओळींची टोके गेली होती. मधोमध एक गुळगुळीत, जवळजवळ गोल कोरी जागा होती; तिथली पुष्कळ अक्षरे घासली जाऊन पुसली गेली होती. हा लेख संपादित करणारे विद्वान जी. ब्यूलर यांना वाटले, “कधीतरी या दगडावर मसाले वाटले गेले असावेत, असे दिसते.” तरीही जे उरले होते, ते पुरेसे होते. या दगडाने “केशव टेकाडाखाली गाडल्या गेलेल्या मंदिरांपैकी निदान एकाचा तरी काळ ठरतो.”
जज्जांचे मंदिर: कटऱ्याचा ११५० चा शिलालेख
संवत १२०७
तो काळ दगडावरची गद्यातली शेवटची ओळ सांगते. सोमल नावाच्या पाथरवटाने हा लेख संवत १२०७ मध्ये, कार्तिक पौर्णिमेला कोरला. या काळाच्या लेखांत संवत म्हणजे बहुधा विक्रम संवत. म्हणून ते वर्ष ११४९-५१ च्या दरम्यान येते. ती ओळ पुढे सांगते, हा लेख “महाराजाधिराज” विजयपाल यांच्या विजयी राज्यात कोरला गेला. त्यांच्या नावातले पहिले अक्षर पुसट आहे; त्यांचे नाव अजयपाल असण्याचीही शक्यता आहे. त्या वेळी मथुरेवर त्यांचे राज्य होते. ब्यूलर यांच्या मते, ते ज्या राजघराण्यातले होते, त्याचा उल्लेख दुसऱ्या कोणत्याही शिलालेखात सापडत नाही. या ओळीच्या वर कोरलेले काव्य दोन “ज्ञानी” पुरुषांनी रचले: पाल आणि, बहुधा, कुलद्धर. शेवटी ते विद्वानांकडे आपल्या चुकांबद्दल क्षमा मागतात. संपादकांच्या शब्दांत, “उगाच नव्हे.”
जज्जांचे मंदिर: कटऱ्याचा ११५० चा शिलालेख
टेकाडात दडलेले
त्या टेकाडात याहूनही जुन्या गोष्टी दडल्या होत्या. १८५३ मध्ये जनरल कनिंगहॅम यांना कटऱ्याच्या आत काही खांब आणि खांबांचे माथे पडलेले दिसले. नंतरच्या शोधात एका विहिरीच्या तळाशी बुद्धाची एक उभी मूर्ती सापडली. तिच्यावरच्या लेखानुसार ती “यश विहारा”ला, म्हणजे कीर्तीच्या मठाला, दान केलेली होती. चिनी यात्रेकरूंनी वर्णन केलेल्या बौद्ध वास्तूंचे जे अवशेष सर्वांत आधी उजेडात आले, त्यांत हे होते. हा दगड सापडण्याआधी सहा वर्षे, १८८३ मध्ये, एफ. एस. ग्राउझ यांचा वृत्तांत आला होता. त्यानुसार त्याच देवाचे आधीचे एक देवालय, किंवा देवालयांची एक मालिका, तिथे उभी होती, आणि कित्येक युगे ती प्रसिद्ध होती. त्यांनी वराह पुराणातली एक ओळ दिली आहे: “केशवासारखा देव नाही, आणि मथुरेच्या चौब्यासारखा ब्राह्मण नाही.” त्यांच्या मते त्याहूनही आधीच्या काळी हिंदूंनी स्वतःच ही जागा बौद्धांकडून घेतली होती.
जज्जांचे मंदिर: कटऱ्याचा ११५० चा शिलालेख
ढगांना भिडणारे मंदिर
दगडावरचा लेख गणपतीच्या आणि विष्णू-कृष्णांच्या प्रार्थनेने सुरू होतो. मग तो एका क्षत्रिय घराण्याची स्तुती करतो. त्यातली बहुतेक नावे नष्ट झाली आहेत. उरलेल्यांत सिंहराज आणि त्यांचे पुत्र तेजराज आहेत. शिवाय एका पत्नीचा उल्लेख आहे; त्या अवंतच्या राजाची कन्या होत्या. अवंत म्हणजे बहुधा अवंती, किंवा माळवा. त्यानंतर दोन पिढ्यांनी जज्ज आले. ते मथुरेच्या राजाचे मांडलिक होते. दगडावर जज्जांच्या मंदिराच्या विश्वस्तांची नावे आहेत. त्यांचे हे पद त्यांच्या मुलांना आणि नातवांना मिळायचे होते. राजाने आणि नगरवासीयांनी चक्रधारी देवाला दिलेल्या देणग्याही त्यात नोंदलेल्या आहेत. त्या अशा: दोन घरे, दुकानांच्या सहा रांगा, एक बाग, देवाच्या नैवेद्यासाठी एक माप तांदूळ, आणि हार गुंफणाऱ्या माळ्याकडून एक वाटा. या देणग्या परत घेणाऱ्याला लेख शाप देतो. ही वास्तू टिकून राहो, अशी प्रार्थना करतो. आणि जज्जांनी काय बांधले, तेही तो सांगतो. विश्वस्तांच्या मंडळाला बरोबर घेऊन त्यांनी “विष्णूचे एक मोठे मंदिर बांधले, शुभ्र, झळाळते, आणि ढगांना भिडणारे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जी. ब्यूलर, ‘द मथुरा प्रशस्ती ऑफ द रेन ऑफ विजयपाल, डेटेड संवत १२०७’, ‘एपिग्राफिया इंडिका’ खंड १ (१८९२), क्रमांक ३३, पृष्ठे २८७-२८९; आणि एफ. एस. ग्राउझ, ‘मथुरा: अ डिस्ट्रिक्ट मेमॉयर’ (१८८३), पृष्ठे १०६ आणि १२९. हा दगड २१ इंच उंच आहे. तुटलेल्या कोपऱ्याने पहिल्या आठ ओळींच्या टोकांची २ ते ११ अक्षरे नेली, आणि मधल्या कोऱ्या जागेने ७ ते २३ या ओळींतली १७ ते ३० अक्षरे. जज्जांचा विवाह रिस्सिक नावाच्या एका व्यक्तीच्या कन्येशी झाला होता; त्यांना चार पुत्र झाले, पण त्यांच्यापैकी फक्त आसिक यांचेच नाव उरले आहे. विश्वस्तांमध्ये तिल्हाचा मुलगा राम आणि मंगाचा मुलगा नारद आहेत. देणग्यांमध्ये प्रत्येक “यंत्रा”मागे एक वाटा, आणि मापाऱ्याकडून चौथा भाग, हेही आहे. हा दगड जज्जांच्या मंदिरातल्या देवाचे नाव केशव असे देत नाही.