प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 3: Keshavdev of Mathura
केशवराय: वीरसिंहदेवांचे मंदिर, ताव्हेर्निएंच्या नजरेतून
सहा कोसांवरून दिसणारे देऊळ
देऊळ एका खोलगट जागी उभे होते. तरीही ती वास्तू इतकी उंच आणि भव्य होती, की वाटसरूला ती पाच-सहा कोसांहूनही अधिक दुरून दिसे. हे होते मथुरेचे केशवदेवाचे मंदिर, आग्र्याहून दिल्लीला जाणाऱ्या वाटेवर. ते असे पाहणारे प्रवासी होते ताव्हेर्निए. ते सुमारे १६५० मध्ये तिथे आले. त्यांच्या मते जगन्नाथ आणि काशी यांच्या मंदिरांनंतर भारतातले हे सर्वांत महत्त्वाचे मंदिर होते, आणि साऱ्या देशातल्या सर्वांत वैभवशाली वास्तूंपैकी एक. ते आग्र्याजवळच्या एका मोठ्या खाणीतल्या लाल दगडाचे बांधले होते. तो दगड पाटीच्या दगडासारखा लांब, पातळ लाद्यांत चिरत असे. आग्र्याचा किल्ला आणि जहानाबादचे तट याच दगडाचे होते. ते अगदी अलीकडे, जहांगीर बादशहाच्या काळात बांधले गेले होते. इतिहासकार एफ. एस. ग्राउझ यांच्या मते केशवदेवाच्या प्रसिद्ध मंदिरांपैकी ते शेवटचे होते. ते बांधणारे होते ओरछाचे बुंदेला राजे वीरसिंहदेव. आणि एका बखरीनुसार, ते बांधायची परवानगी त्यांना एका खुनामुळे मिळाली होती.
केशवराय: वीरसिंहदेवांचे मंदिर, ताव्हेर्निएंच्या नजरेतून
अलाहाबादला पाठवलेले शिर
अकबर बादशहाच्या कारकिर्दीच्या शेवटी त्याचा मुलगा आणि वारस जहांगीर याला एक माणूस वाटेतून दूर करायचा होता. तो होता ‘अकबरनामा’चा प्रसिद्ध लेखक शेख अबुल फजल. दुसऱ्या एका बखरीच्या कथनानुसार शेखची अकबरावरची निष्ठा जहांगीरला खुपत होती. जहांगीरच्या स्वतःच्या आठवणींनुसार, शेख त्याचा प्रामाणिक मित्र नव्हता, आणि उघडपणे तसेच खासगीत त्याच्याविरुद्ध बोलत असे. कारस्थानी लोकांनी अकबराचे मन आधीच मुलाविरुद्ध कलुषित केले होते. आता शेखला दख्खनमधून दरबारात बोलावले गेले होते. तो अकबरापर्यंत पोचला, तर आणखी गोंधळ होणार होता. जहांगीरच्या दृष्टीने त्याला थांबवणे भाग होते. वीरसिंहदेवांचा मुलूख नेमका शेखच्या वाटेवर होता, आणि त्या वेळी राजे बंडखोर होते. जहांगीरने त्यांना निरोप पाठवला: त्या “फितुरी माजवणाऱ्याला” अडवून ठार केले, तर त्यांच्यावर सर्व प्रकारची मेहेरनजर होईल. राजांनी घोडदळ आणि पायदळाची मोठी फौज दबा धरून बसवली, आणि थोड्याशा रक्षकांसह जाणाऱ्या शेखवर हल्ला चढवला. शेखच्या माणसांनी त्याला पळून जायचा आग्रह केला. त्याने नकार दिला, आणि तो मारला गेला. ते वर्ष होते हिजरी १०११ (इ.स. १६०२). राजांनी त्याचे शिर अलाहाबादला जहांगीरकडे पाठवले.
केशवराय: वीरसिंहदेवांचे मंदिर, ताव्हेर्निएंच्या नजरेतून
तेहतीस लाख
जहांगीरच्या कथनानुसार अकबर रागावला, पण अखेरीस त्याचा राग निवळला. जहांगीर गादीवर आला, तेव्हा त्याने वीरसिंहदेवांना आपल्या सरदारांमध्ये तीन हजारीचा दर्जा दिला, आणि त्यांच्या “शौर्याची, सद्गुणांची आणि साध्या, निर्मळ मनाची” तारीफ केली. औरंगजेबाच्या बखरकाराचे मत वेगळे होते. त्याच्या मते राजे “एक अडाणी आणि दुराचारी माणूस” होते. शेखचा खून घडवून आणण्यासाठी त्यांनी शहजाद्याबद्दल निष्ठेचा देखावा केला होता. बखरकाराच्या कथनानुसार त्याचे बक्षीस म्हणून शहजादा बादशहा झाल्यावर त्यांना त्याच्याकडून मथुरेत मंदिर बांधायची परवानगी मिळाली. त्यावर तेहतीस लाख खर्च झाले. ती बखर मंदिर पडल्यानंतर लिहिली गेली. ग्राउझ यांच्या हकीकतीत, औरंगजेब स्वतः मथुरेला आला, तेव्हा खास करून पाडायचे ठरवलेले मंदिर हेच होते. पण ताव्हेर्निएंच्या काळात ते अखंड उभे होते.
केशवराय: वीरसिंहदेवांचे मंदिर, ताव्हेर्निएंच्या नजरेतून
माकडे आणि राक्षस
मंदिर एका मोठ्या अष्टकोनी चौथऱ्यावर बसले होते. चौथऱ्याला घडीव दगडाचे आवरण होते, आणि त्याभोवती कोरीव प्राण्यांचे, मुख्यतः माकडांचे, दोन पट्टे होते. वर चढायचे जिने इतके अरुंद होते, की दोन माणसे शेजारी शेजारी चढू शकत नसत. मंदिर क्रुसाच्या आकाराचे होते. मधोमध एक उंच घुमट होता, आणि बाजूंना दोन लहान. प्रत्येक घुमटावर पायथ्यापासून शिखरापर्यंत खिडक्या होत्या, आणि प्रत्येक खिडकीला एक छोटा सज्जा, जिथे चार माणसे बसू शकत. बाहेरून पायथ्यापासून टोकापर्यंत सगळीकडे कोरलेले मेंढे, माकडे आणि हत्ती होते. सगळीकडे कोनाडे होते, आणि त्यांत राक्षस आणि दैत्य. एकाला चार हात, दुसऱ्याला चार पाय; कुणाला शिंगे असलेल्या जनावराच्या धडावर माणसाचे डोके, आणि पायांभोवती गुंडाळलेल्या लांब शेपट्या. ताव्हेर्निए यांना वाटले, “इतकी कुरूप रूपे डोळ्यांसमोर असणे, ही भयंकर गोष्ट आहे.”
केशवराय: वीरसिंहदेवांचे मंदिर, ताव्हेर्निएंच्या नजरेतून
दोन रुपये
मंदिराला एकच दार होते, खूप उंच, आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना खांब आणि माणसांच्या, राक्षसांच्या मूर्ती. आत गाभारा दगडी खांबांच्या एका कठड्याने बंद केलेला होता. मुख्य ब्राह्मणांशिवाय कोणालाही तो ओलांडायची परवानगी नव्हती. ते एका छोट्या गुप्त दारातून आत जात; ते दार ताव्हेर्निएंना सापडले नाही. त्यांनी तिथल्या काही ब्राह्मणांना विचारले, मोठ्या राम रामांचे, म्हणजे मोठ्या मूर्तीचे, दर्शन घेता येईल का? ब्राह्मण म्हणाले, काही दिले, तर आम्ही आमच्या वरिष्ठांची परवानगी विचारून येतो. ताव्हेर्निएंनी त्यांच्या हातावर दोन रुपये ठेवताच ते गेले. अर्धा तासही झाला नव्हता, तोच ब्राह्मणांनी कठड्याच्या मधोमध असलेले एक दार आतून उघडले; बाहेरून कठडा पूर्ण बंद होता. त्यातून, पंधरा-सोळा फुटांवर, त्यांना चौकोनी वेदीसारखे काहीतरी दिसले. त्यावर सोन्या-चांदीच्या जरीचे एक जुने वस्त्र पांघरलेले होते. त्यावर मोठी मूर्ती उभी होती. फक्त मस्तक दिसत होते. ते काळ्या संगमरवराचे होते, आणि डोळ्यांच्या जागी दोन माणके असावीत, असे दिसत होते. मानेपासून पायांपर्यंत मूर्तीवर लाल मखमलीचा, थोड्या भरतकामाचा झगा होता, आणि हात दिसत नव्हते. शेजारी सुमारे दोन फूट उंचीच्या आणखी दोन लहान मूर्ती होत्या, तशाच सजवलेल्या, पण त्यांचे चेहरे पांढरे होते. त्यांना ते बेच्चोर म्हणत.
केशवराय: वीरसिंहदेवांचे मंदिर, ताव्हेर्निएंच्या नजरेतून
नदी दूर गेली
ताव्हेर्निएंनी मंदिरात आणखी एक गोष्ट पाहिली. चार लहान चाकांवरची, बारा ते पंधरा फूट उंच एक मोठी चौकट. तिच्यावर सर्व प्रकारच्या राक्षसांची चित्रे रंगवलेली कापडे लावली होती. त्यांना सांगितले गेले, हे मोठ्या देवाचे फिरते आसन आहे. सणाच्या मोठ्या दिवशी देव त्यावर बसून इतर देवांच्या भेटीला जातात, आणि मुख्य उत्सवात लोक त्यांना त्यावरून नदीवर नेतात. पण नदी दूर गेली होती. एके काळी या मंदिराइतकी यात्रेकरूंची गर्दी दुसऱ्या कोणत्याही मंदिराला होत नसे; आता इथे क्वचितच कोणी दिसे. यमुना मंदिराच्या पायथ्याशी वाहत असे. यात्रेकरू आत जाण्याआधी तिच्यात स्नान करत, आणि बाहेर आल्यावर जेवण्याआधी पुन्हा अंग धुऊन घेत. वाहत्या पाण्याने पापे अधिक चांगली धुतली जातात, अशी त्यांची श्रद्धा होती. काही वर्षांपासून नदी उत्तरेला अर्धा लीग दूर वाहू लागली होती; लीग हे युरोपातले अंतराचे एक माप. स्नान करून परत यायला फार वेळ लागे, आणि वाटेत काहीतरी आडवे येऊन ते पुन्हा अशुद्ध होण्याची भीती असे. त्या ठिकाणी माकडांसाठी एक आश्रयस्थान होते. तिथे राहणाऱ्या आणि आसपासच्या मुलुखातून येणाऱ्या माकडांना बनिये, म्हणजे हिंदू व्यापारी, खायला घालत.
केशवराय: वीरसिंहदेवांचे मंदिर, ताव्हेर्निएंच्या नजरेतून
अजूनही पाहायला मिळते
मंदिराच्या मुख्य पुजाऱ्यांबद्दल लोकांना किती आदर होता, हे ताव्हेर्निए १६४२ मधल्या आग्र्याच्या एका गोष्टीतून दाखवतात. वोल्दास नावाचे सुमारे सत्तर वर्षांचे एक हिंदू तिथे डचांचे दलाल म्हणून काम करत. मथुरेच्या मंदिराचे मुख्य पुजारी वारल्याची बातमी त्यांना कळली. ते डच वखारीच्या प्रमुखाकडे गेले, आणि आपला हिशेब पूर्ण करून मिटवायला सांगितले. ते म्हणाले, मुख्य पुजारी गेले; मलाही मरायचे आहे, म्हणजे परलोकात त्या पुण्यात्म्याची सेवा करता येईल. मग ते आपल्या गाडीतून निघाले. बातमी आल्यापासून त्यांनी अन्न-पाणी घेतले नव्हते. अन्न नाकारतच ते वाटेत मरण पावले. १६६३ मध्ये आणखी एक प्रवासी, फ्रांस्वा बर्निये, यांना दिल्ली ते आग्रा हा रस्ता अगदी नीरस वाटला. त्यांना त्या वाटेवर पाहण्याजोग्या वाटलेल्या मोजक्या गोष्टींपैकी एक म्हणजे “मथुरा, जिथे मूर्तींचे एक प्राचीन आणि भव्य मंदिर अजूनही पाहायला मिळते.” ग्राउझ यांच्या काळात मशिदीच्या मागे मंदिराच्या भिंतीचा पाया १६३ फुटांपर्यंत दिसत होता, पण त्यांच्या शब्दांत, “वरच्या बांधकामाची एकही खूण शिल्लक राहू दिलेली नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एफ. एस. ग्राउझ, ‘मथुरा: अ डिस्ट्रिक्ट मेमॉयर’ (१८८३), पृष्ठे ३७ आणि १२६-१२९; ‘ताव्हेर्निएज ट्रॅव्हल्स इन इंडिया’, व्ही. बॉल यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८९), पृष्ठे २४०-२४३ आणि २५०-२५१, आणि खंड १ (१८८९), पृष्ठे १०४-१०५; ‘तुझुक-इ-जहांगिरी’, ए. रॉजर्स आणि एच. बेव्हरिज यांचे भाषांतर, खंड १ (१९०९), पृष्ठे २४-२५; ‘बादशहानामा’ (मूळ पाठ खंड १, पृष्ठ २३८) आणि ‘मआसिर-इ-आलमगिरी’, पृष्ठ १८४, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ७ (१८७७) मध्ये; आणि ‘फ्रांस्वा बर्नियेज ट्रॅव्हल्स’, ए. कॉन्स्टेबल यांचे भाषांतर (१९१४ ची आवृत्ती), पृष्ठे २८४-२८५. ताव्हेर्निए मंदिर आग्र्यापासून १८ कोसांवर असल्याचे सांगतात. त्याच्या लाद्या १५ फुटांपर्यंत लांब आणि ९ किंवा १० फूट रुंद असत, तरी सहा बोटांहून जाड नसत (ग्राउझ यांच्या इंग्रजीत सहा इंच); दोन्ही जिने पंधरा-सोळा पायऱ्यांचे होते; खिडक्या पाच-सहा फूट उंच होत्या; आणि चाकांवरची चौकट १५ किंवा १६ फूट चौरस होती. ‘बादशहानामा’ आणि ‘मआसिर-इ-आलमगिरी’ बांधणाऱ्याचे नाव नरसिंहदेव देतात, आणि ‘बादशहानामा’ म्हणते, त्यांनी “सोन्याच्या लोभाने” दबा धरला. आपल्या पहिल्या खंडात ताव्हेर्निए मंदिर मथुरेचा मुक्काम चेकी-सराय इथे असल्याचे सांगतात, आणि नदी “चांगला एक कोस” दूर. ग्राउझ लिहितात, संवत १७१३ आणि १७२० (१६५६ आणि १६६३) अशा तारखांच्या नवसाच्या शिला तिथल्या मुसलमानी फरसबंदीत बसवलेल्या आहेत. ताव्हेर्निएंचे संपादक बॉल यांच्या मते, मंदिर बहुधा ईदगाह, म्हणजे ईदच्या नमाजाची जागा, किंवा कटरा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जागी होते. केशवराय हे नाव ताव्हेर्निएंनी दिलेले नाही. त्यांच्यासाठी हे फक्त एक भव्य देऊळ, ज्याला “मथुरा म्हणतात”; त्यांनी त्याच्या देवाचे नाव दिलेले नाही आणि बांधणाऱ्याचेही नाही. हे नाव ‘मआसिर-इ-आलमगिरी’चे आहे: १६७० मध्ये पाडलेल्या मंदिराला ती “केशवरायाचे देहरे” म्हणते आणि ते वीरसिंहदेव बुंदेला यांनी बांधले असे सांगते (जदुनाथ सरकार यांचे भाषांतर, ‘हिस्टरी ऑफ औरंगजीब’, खंड ३, १९१६, पृष्ठ ३२१). ग्राउझ वीरसिंहदेवांच्या या मंदिराला केशवदेवाच्या प्रसिद्ध मंदिरांपैकी शेवटचे मंदिर म्हणतात.