प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 3: Keshavdev of Mathura
सिकंदर लोदीची मथुरा
खाटकाच्या तराजूत देव
सुलतान सिकंदर लोदीच्या राज्यात मथुरेच्या देवळांतल्या दगडी मूर्ती खाटकांच्या हाती दिल्या गेल्या. ते त्यांचा उपयोग मांस तोलायची वजने म्हणून करत. असे भारतातल्या अफगाण बादशहांचा एक इतिहास सांगतो. तो जहांगीर बादशहाच्या काळात लिहिला गेला. त्याचा लेखक स्वतःला अब्दुल्ला म्हणवतो. सिकंदरने १४८८ ते १५१६ दिल्लीवर राज्य केले. इतिहासकार एफ. एस. ग्राउझ त्याची गणना दिल्लीच्या तख्तावर बसलेल्या सर्वांत कर्तबगार बादशहांमध्ये करतात. ग्राउझ यांना आणखी एक गोष्ट आढळली. महमूदच्या १०१७ मधल्या स्वारीपासून अकबराच्या राज्यापर्यंतच्या काळातली अशी एकही इमारत मथुरेत नाही, जिचा काळ ठरवता येईल. इमारतीचा एखादा तुकडासुद्धा नाही. जेव्हा जेव्हा या नगराकडे बादशहाचे लक्ष गेले, तेव्हा तेव्हा ते लगेच लुटीचे आणि विटंबनेचे लक्ष्य ठरले: “बादशहा जितका धर्मनिष्ठ, तितका छळ अधिक कसून.”
सिकंदर लोदीची मथुरा
हिंदूला न्हावी मिळेना
अब्दुल्लाच्या हकीकतीप्रमाणे सिकंदर इतका कट्टर मुसलमान होता, की त्याने “काफिरांची पुष्कळ प्रार्थनास्थळे पार उद्ध्वस्त केली, आणि त्यांची एकही खूण शिल्लक ठेवली नाही.” त्याने “मथुरेची, त्या मूर्तिपूजेच्या खाणीची, देवळे पूर्णपणे धुळीला मिळवली.” तिथल्या मुख्य देवळांच्या त्याने सराया, म्हणजे वाटसरूंना उतरायच्या जागा, आणि विद्यालये केली. त्यांच्यातल्या दगडी मूर्ती मांस तोलायची वजने म्हणून खाटकांना दिल्या. मथुरेतल्या सगळ्या हिंदूंना डोक्याची हजामत करायला, दाढी करायला आणि धार्मिक स्नाने करायला सक्त मनाई झाली. अशा रीतीने त्याने तिथले त्यांचे धर्मविधी बंद पाडले. डोक्याची हजामत किंवा दाढी करायची असली, तरी कोणत्याही हिंदूला न्हावी मिळत नसे. इतिहासकार फिरिश्ता नदीची गोष्ट जोडतो. नदीकडे उतरणाऱ्या स्नानाच्या पायऱ्यांसमोर सिकंदरने मशिदी आणि बाजार बांधवले, आणि कोणाही हिंदूने तिथे स्नान करू नये, असा हुकूम दिला.
सिकंदर लोदीची मथुरा
घाटावरचे यंत्र
भक्तांच्या एका चरित्रग्रंथात एक आख्यायिका आहे. ती मथुरेच्या एका स्नानाच्या जागी, विश्रांत घाटावर घडते. ती कोणत्याही सुलतानाचे नाव घेत नाही, कोणतेही वर्ष सांगत नाही. केशव भट्ट हे वैष्णवांचे, म्हणजे विष्णूच्या उपासकांचे, एक अत्यंत नामवंत आचार्य होते. त्यांनी भारतातल्या मोठमोठ्या पंडितांना वादात हरवले होते. पण एके दिवशी सात वर्षांच्या एका मुलाने त्यांना असे प्रश्न विचारले, की त्यांची उत्तरे त्यांना देता आली नाहीत. मग ते आपल्या घरी, काश्मीरला परतले, आणि तिथे एकांतात भक्तिभावाने ध्यानात राहिले. मथुरेतल्या जुलमाच्या बातमीने ते जागे झाले. आख्यायिकेनुसार मुसलमानांनी विश्रांत घाटावर एक यंत्र उभारले होते. तिथे स्नानाला येणाऱ्या प्रत्येक हिंदूची ते जबरदस्तीने सुंता करत असे. केशव भट्टांनी आपले हजार शिष्य गोळा केले, आणि ते थेट त्या जागी गेले. सुभेदाराची माणसे त्यांच्यावर तुटून पडली; त्यांनाही इस्लामच्या जोखडाखाली आणावे, असा त्यांचा बेत होता. पण केशव भट्टांनी ते यंत्र तोडून तुकडे केले, आणि नदीत फेकून दिले. मग त्यांच्यावर एक सैन्य पाठवले गेले. त्यातला एकही माणूस वाचला नाही. बहुतेक त्यांच्या तलवारीने पडले, आणि उरलेले यमुनेत लोटले जाऊन बुडाले.
सिकंदर लोदीची मथुरा
खाटकांकडून विकत घेतलेली जागा
ग्राउझ यांच्या मते मुसलमानी अमलात मथुरेचा इतिहास जवळजवळ कोरा आहे: अशा “अंधश्रद्धेच्या केंद्रा”शी जवळचा संबंध राज्यकर्त्यांना नको होता, आणि नगराचे सारे राजकीय महत्त्व संपले. हिंदू यात्रेकरू तिथल्या कंगाल झालेल्या देवळांत येतच राहिले. पण त्यांना मोठे दान देण्याचा आग्रह कोणी करत नसे, आणि पुजारीही ते घ्यायला उत्सुक नसत. कारण असे दान विरोधी धर्माचा मत्सरच जागा करणार होते. अब्दुल्लाची खाटकांची गोष्ट खरी होती का? त्याचा पुरावा जमिनीवरच आहे, असे ग्राउझ यांना वाटले. १६६१ मध्ये मथुरेचा मुसलमान सुभेदार अब्दुन्नबी याने एक मोठी मशीद बांधली. पुढे त्याने हे नगर जवळजवळ नव्याने वसवले; त्या दिशेने हे त्याचे पहिले पाऊल होते. त्याने निवडलेली जागा निःसंशय एका जुन्या देवळाची होती. आणि ती खाटकांकडून विकत घ्यावी लागली. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अब्दुल्लाचा ‘तारीख-इ-दाऊदी’, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ४ (१८७२) मध्ये, पृष्ठे ४३४-४३५ आणि ४४७; फिरिश्ताचा ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, जॉन ब्रिग्ज यांचे भाषांतर, खंड १ (१८२९), सिकंदर लोदीच्या राज्याचा भाग; आणि एफ. एस. ग्राउझ, ‘मथुरा: अ डिस्ट्रिक्ट मेमॉयर’ (१८८३), पृष्ठे ३३-३४ आणि १४२. अब्दुल्लाचा इतिहास पहिला अफगाण बादशहा बहलोल लोदी याच्यापासून शेवटचा, दाऊदशहा, याच्यापर्यंत येतो. फिरिश्ताच्या हकीकतीतही सिकंदर हिंदूंची देवळे पाडतो, आणि न्हाव्यांना हिंदूंची हजामत करायला मनाई करतो; हिंदूंना आपले तीर्थयात्रेचे रीतिरिवाज पाळता येऊ नयेत, म्हणून. ‘भक्तमाल’मध्ये केशव भट्टांना निरुत्तर करणारा तो मुलगा म्हणजे चैतन्य.