प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 3: Keshavdev of Mathura
वराह पुराणातली केशवाची नगरी
कोरड्या विहिरीतले भूत
मथुरा यमुनेच्या काठी वसली आहे, आणि तिचे दैवत आहेत केशव. केशव हे विष्णूंचे आणि कृष्णांचे नाव. वराह पुराणात ‘मथुरा माहात्म्य’ नावाचा एक मोठा स्तुतिग्रंथ आहे. तो मथुरेच्या तीर्थांचे गुणगान करतो, आणि सर्वांत अधिक नदीकाठच्या विश्रांती तीर्थाचे. विश्रांती म्हणजे विसाव्याची जागा. या ग्रंथात विष्णू वराह अवताराच्या रूपात पृथ्वीदेवींना सांगतात, विश्रांतीला हे नाव कसे पडले. उज्जयिनीत एकेकाळी एक ब्राह्मण राहत होता. सदाचाराचा एकही नियम तो पाळत नसे. देवांची पूजा नाही, साधूंना नमस्कार नाही. तीर्थावर जाऊनही तो कधी स्नान करत नसे. तो परस्त्रियांच्या मागे लागे, आणि शेवटी दुष्टांच्या संगतीत चोऱ्या करू लागला. एका रात्री राजरक्षकांनी त्याला गाठले. त्यांच्यापासून पळताना तो एका खोल कोरड्या विहिरीत पडला, आणि तिथेच मेला. मग तो राक्षस झाला, माणसे खाणारा, दिसायला भयंकर. एकदा त्या विहिरीजवळ एक मोठा तांडा मुक्कामाला थांबला. प्रवाशांमध्ये एक ब्राह्मण होता. राक्षसांना दूर ठेवणाऱ्या मंत्राने तो साऱ्या तांड्याचे रक्षण करत होता. राक्षस त्याच्याकडे आला. तो म्हणाला, “ब्राह्मणा, तुझ्या मनात असेल ते मी तुला देईन. फार काळाने माझे जेवण माझ्याकडे चालून आले आहे. तू उठ, आणि दुसरीकडे कुठेतरी जाऊन झोप. पोट भरेपर्यंत मला हा तांडा खाऊ दे.”
वराह पुराणातली केशवाची नगरी
विश्रांतीचे एक स्नान
ब्राह्मण जागचा हलला नाही. “मी या तांड्याबरोबर निघालो आहे, आणि त्याला मी सोडणार नाही. माझ्या मंत्राच्या बळापुढे तू त्याच्याकडे नुसते पाहूसुद्धा शकणार नाहीस.” राक्षस म्हणाला, “माझे अन्न तू हिरावून घेतलेस, तर ते पाप तुझ्या माथी बसेल. हे थोर ब्राह्मणा, दया कर.” तेव्हा ब्राह्मणाने त्याला विचारले, कोणत्या कर्मामुळे तू राक्षस झालास? राक्षसाने त्याला आपली सारी कहाणी सांगितली. त्याचे हाल ऐकून ब्राह्मणाचे मन द्रवले. तो म्हणाला, “आता तू माझा मित्र आहेस. सांग, मी तुला काय देऊ?” राक्षस म्हणाला, “तर मग मथुरेतल्या विश्रांती तीर्थावरच्या स्नानाचे पुण्य मला दे. त्याने माझी सुटका होईल.” “विश्रांती तीर्थ तुला कसे ठाऊक?” “माझे सारे आयुष्य उज्जयिनीत गेले. एकदा मी विष्णूंच्या एका देवळात गेलो. तिथे वेद जाणणारा एक कथेकरी रोज विश्रांतीचा महिमा सांगत असे. तो नुसता ऐकूनच माझ्या मनात देवाविषयी भक्ती जडली. तिथेच मी ते नाव ऐकले. जगाचे स्वामी कृष्ण तिथे विसावले, म्हणून त्या जागेला विश्रांती म्हणतात.” “एका स्नानाचे पुण्य मी तुला दिले,” ब्राह्मण म्हणाला. ते शब्द त्याच्या तोंडातून पुरते निघतात न निघतात, तोच राक्षस मुक्त झाला.
वराह पुराणातली केशवाची नगरी
जिथे कृष्ण विसावले
कृष्णांचा हा विसावा मथुरेतल्या त्यांच्या मोठ्या पराक्रमानंतरचा. वराहांनी आधीच सांगून ठेवले होते, द्वापार युगाच्या अखेरीस ते स्वतः मथुरेत जन्म घेतील, ययाती राजांच्या वंशात. तिथे ते बत्तीस भयंकर दैत्यांचा वध करतील, आणि त्यांत पहिला असेल कंस. इतिहासकार एफ. एस. ग्राउझ यांच्या कथनात जुलमी कंस सिंहासनावरून ताडकन उठला. तो पहारेकऱ्यांवर ओरडला, त्या दोन आगाऊ पोरांना धरा, कृष्णाला आणि त्याच्या भावाला. त्यांना त्यांचा बाप वसुदेव आणि म्हातारा उग्रसेन राजा यांच्यासकट ठार करा. पण कृष्णांनी एका झेपेत उंच मंचावर उडी घेतली. कंस पळू पाहत होता. कृष्णांनी त्याचे केस धरले, आणि त्याला खालच्या दरीत भिरकावून दिले. दोघा भावांनी त्याचे शरीर ओढत यमुनेच्या काठी नेले. तिथे पाण्याच्या कडेला अखेर ते विसाव्याला बसले. म्हणून त्या जागेला आजही विश्रांती, म्हणजे विसावा, म्हणतात. मग कृष्णांनी मेलेल्या राजाच्या विधवा राण्यांचे सांत्वन केले, स्वतः चितेला अग्नी दिला, आणि उग्रसेनांना पुन्हा सिंहासनावर बसवले.
वराह पुराणातली केशवाची नगरी
वेताचा कंस
ग्राउझ यांच्या काळी ही कथा एका जत्रेत खेळून दाखवली जाई. कार्तिक शुद्ध दशमीला, संध्याकाळच्या सुमारास, कंसाचा वेताचा एक मोठा पुतळा रस्त्यावर आणला जाई. कृष्ण आणि त्यांचे भाऊ बलदेव यांचे वेश घेतलेली दोन मुले घोड्यांवर किंवा हत्तीवर बसलेली असत. हातातल्या फुलांनी मढवलेल्या काठ्यांनी ती हल्ल्याचा इशारा देत. काही मिनिटांतच मथुरेच्या चौब्यांनी त्या अक्राळविक्राळ पुतळ्याच्या चिंध्या चिंध्या केल्या. ‘मथुरा माहात्म्य’ या चौब्यांच्या विद्येची आणि धार्मिकतेची स्तुती करताना थकत नाही. मग ते मिरवणुकीने विश्रांतीला जात. विश्रांती, म्हणजे विश्रांत घाट, त्या काळी नदीवरच्या सगळ्या घाटांत सर्वांत पवित्र होता. तिथे पाण्याकडे तोंड करून संगमरवरी कमानींची एक रांग उभी होती. नदीत तिथे प्रचंड मोठ्या कासवांची गर्दी असे. लोक त्यांना एक प्रकारे पवित्र मानत, आणि येणारा प्रत्येक जण त्यांना मूठभर धान्य टाकत असे. जवळूनच एक ओहोळ वाहत होता. कंसाचा अवाढव्य देह जाळायला नदीकडे फरफटत नेला, तेव्हा त्याच्या घसटीने हा ओहोळ पडला, असे लोक सांगत.
वराह पुराणातली केशवाची नगरी
पृथ्वीचा प्रश्न
सगळ्या तीर्थांत मथुरेचेच स्थान सर्वांत वरचे का? पृथ्वीदेवींनी वराहांना नेमका हाच प्रश्न विचारला. पुष्कर आहे, नैमिषारण्य आहे, वाराणसी आहे; ही सगळी प्रसिद्ध तीर्थे. त्यांना वगळून तुम्ही मथुरेचीच स्तुती का करता? कारण, ते म्हणाले, ती माझी जन्मभूमी आहे. पाताळात, आकाशात किंवा मनुष्यलोकात मला तिच्याइतके प्रिय दुसरे काही नाही. महामाघ महिन्यात प्रयागला माणसाला जे पुण्य मिळते, ते त्याला मथुरेत रोज मिळते, असे ते म्हणाले. वाराणसीतली हजार वर्षे मथुरेतल्या एका क्षणाच्या बरोबरीची आहेत. ते पुढे म्हणाले, मथुरेची भूमी म्हणजे एक कमळ आहे. त्या फुलाच्या मध्यभागी दुःख हरण करणारे केशव उभे आहेत, आणि तिथे जो मरतो, तो मुक्त होतो. केशवांना प्रदक्षिणा घालणे म्हणजे साऱ्या पृथ्वीला प्रदक्षिणा घालणे. आणि जो त्यांच्यापुढे तुपाचा दिवा लावतो, त्याला पाच योजने रुंद स्वर्गीय विमान मिळते, दिव्यांच्या रांगांनी उजळलेले.
वराह पुराणातली केशवाची नगरी
एका रात्रीत पृथ्वीप्रदक्षिणा
पृथ्वीदेवी म्हणाल्या, साऱ्या पृथ्वीला आणि तिच्या सगळ्या तीर्थांना प्रदक्षिणा कोणालाच घालता येणार नाही. वराहांनी त्यांना सांगितले, मथुरेला प्रदक्षिणा घालणाऱ्याने तेच केलेले असते, आणि त्याहूनही अधिक. फार पूर्वी ब्रह्मदेवांनी सप्तर्षींना हेच सांगितले होते. तेव्हा सप्तर्षी ध्रुवांना बरोबर घेऊन मथुरेला आले. पृथ्वीला प्रदक्षिणा घातलेल्या मोजक्या लोकांपैकी ध्रुव एक होते. कार्तिक शुद्ध नवमीला त्यांनी नगराला प्रदक्षिणा घातली. म्हणून यात्रेकरू मथुरेला येतो, आणि विश्रांतीवर स्नान करतो. हातात दिवा घेऊन तो रात्रभर तिथे जागरण करतो. सूर्य उगवण्यापूर्वी तो हनुमानांकडे यश मागतो: “रामांच्या स्वारीत तुम्ही त्यांना यश दिलेत, तसेच आज मलाही द्या.” मग तो मौन धरून निघतो. शेवटी तो पुन्हा विश्रांतीवर स्नान करतो. ग्राउझ यांच्या काळीही त्या दिवशी ही प्रदक्षिणा घातली जात होती; ती मध्यरात्र उलटताच सुरू होई. ब्रज भूमीच्या लांबलचक प्रदक्षिणेच्या शेवटी थकलेले यात्रेकरू नदी ओलांडून परत येत. जिथून निघाले, तिथेच, विश्रांतीवर, ते विसाव्याला बसत. पुराण सांगते, “मथुरेहून श्रेष्ठ तीर्थ नाही, आणि केशवांहून श्रेष्ठ देव नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: वराह पुराणातील ‘मथुरा माहात्म्य’ (संस्कृत; अनुवाद आमचा), अध्याय १५२, १५८-१६०, १६३, १६७ आणि १७९; आणि एफ. एस. ग्राउझ, ‘मथुरा: अ डिस्ट्रिक्ट मेमॉयर’ (१८८३), पृष्ठे ६३-६४, ७८, ८८, १४१-१४३, आणि त्यांची मथुरेच्या उत्सवांची यादी. छोट्या तपशिलांत ही कथने एकमेकांहून वेगळी आहेत. ग्राउझ यांच्या भुताच्या कथेत ते भूत कित्येक वर्षे विहिरीजवळ येणाऱ्या प्रत्येकाला फाडून खात असे; ब्राह्मणाने आपल्या मंत्रांनी त्याला समोर बोलावले, आणि भुताने त्याला विनवले, मथुरेला जाऊन माझ्यासाठी विश्रांतीवर स्नान कर; त्या ब्राह्मणाने तिथे पुष्कळदा स्नान केले होते, आणि त्याने एका स्नानाचे पुण्य भुताला दिले. पुराणाचा एक श्लोक, छापला आहे तसा, यात्रेकरूला कार्तिक वद्य अष्टमीला मथुरेत पोचवतो; पण तो त्याच रात्री जागरण करतो आणि नवमीला निघतो, आणि त्याच अध्यायात त्या नवमीला शुद्ध नवमी म्हटले आहे. ग्राउझ यांच्या मते ‘मथुरा माहात्म्य’ हा वराह पुराणात मागाहून घातलेला भाग आहे, आणि त्याचे एकोणतीस विभाग आहेत. टीप: मथुरेचे कमळाच्या रूपातले चित्र आणि केशवांपुढचा दिवा हे भाग संस्कृतातून आम्ही अनुवादित केले आहेत; दुसऱ्या कोणत्याही प्रतीशी ते ताडून पाहिलेले नाहीत.