प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
१३११: मलिक काफूर मदुराई आणि श्रीरंगममध्ये
देवामागून गेलेली स्त्री
श्रीरंगममध्ये कोलरून नदीच्या काठी रंगनाथांचे देऊळ उभे आहे; रंगनाथ हे विष्णूचे एक रूप. देवांना पळवून नेले, तो दिवस देवळाची स्वतःची बखर आठवणीत ठेवते. दिल्लीच्या राजाने प्रतापरुद्र राजांना जिंकले होते, आणि तोंडमंडलम आणि चोल देश यांच्यावर स्वारी केली होती. त्याची सैन्ये साऱ्या देशात पसरली. ती देवळे लुटत होती, आणि त्यांतल्या मूर्ती पळवून नेत होती. ती सैन्ये श्रीरंगमवरही आली, उत्तरेच्या दाराने. ते दार आर्य भट्टांच्या, म्हणजे उत्तरेकडच्या ब्राह्मणांच्या, ताब्यात होते. पहारेकऱ्यांचा पाडाव झाला. शत्रू देवळात घुसले, आणि आतले सगळे घेऊन गेले. देवांची मूर्तीही त्यांतच गेली. कोलरूनच्या पलीकडे करंबनूरमध्ये एक स्त्री राहत होती. देवळात जाऊन देवांची पूजा केल्याशिवाय ती कधी अन्नाला शिवत नसे. लूट करून सैन्य परत निघाले, तेव्हा तिने घरदार सोडले, आणि भिक्षेकरणीचा वेष घेऊन ती सैन्यामागून निघाली. सैन्य आणखी एक मूर्ती नेत होते: मेलकोटेच्या रामप्रियांची. ती स्त्री थेट दिल्लीच्या राजवाड्यापर्यंत त्या सैन्यामागून गेली. तिथे मूर्ती एका भक्कम कोठडीत बंद करून ठेवल्या होत्या.
१३११: मलिक काफूर मदुराई आणि श्रीरंगममध्ये
राजकन्येचे खेळणे
राजवाड्यात सुलतानाच्या घराण्यातली एक लहान राजकन्या रंगनाथांच्या मूर्तीचे सौंदर्य पाहून भुलली. तिने ती मूर्ती खेळायला मागितली. ती तिला मिळाली, आणि राजकन्या ती सदा जवळ बाळगू लागली. हे त्या स्त्रीला कळले. कदाचित देव सुरक्षित हाती आहेत, असेही तिला वाटले असावे. ती गुपचूप राजवाड्यातून निसटली, आणि लोकांना सांगायला श्रीरंगमला घरी परतली. गावातल्या प्रमुख माणसांनी एकत्र बसून विचार केला. त्यांनी देवळाचे उत्तरेचे दार भिंत घालून बंद केले, आणि देऊळ रिकामे ठेवले. देवीची मूर्ती शत्रूच्या हाती लागली नव्हती; ती त्यांनी एका बेलाच्या झाडाखाली पुरून ठेवली. मग त्यांच्यापैकी साठजण त्या स्त्रीला वाटाड्या करून दिल्लीला निघाले. आपल्या जुन्या वेषात ती पुन्हा राजवाड्यात शिरली. त्या माणसांनी सुलतानाची भेट मिळवली. देवांपुढे रोज जे गायन आणि नृत्य ते करत, ते त्यांनी सुलतानाला करून दाखवले. सुलतान इतका खूश झाला, की त्याने त्यांना बक्षिसे देऊ केली. त्यांनी ती सगळी नाकारली. त्याऐवजी त्या अनेक मूर्तींतली एकच मूर्ती त्यांनी मागितली: रंगनाथांची.
१३११: मलिक काफूर मदुराई आणि श्रीरंगममध्ये
“बोलवा त्याला”
आवडेल ती मूर्ती घेऊन जा, असे सुलतान म्हणाला. पण ती मूर्ती कोठडीत नव्हती. ती राजकन्येपाशी आहे, हे त्यांना ठाऊक होते, आणि ते त्यांनी सुलतानाला सांगितले. सुलतान थट्टेने म्हणाला, तो तुमचा देव असेल, तर त्याला बोलवा, आणि घेऊन जा. त्यांनी ते मान्य केले, आणि आपल्या प्रार्थना गायल्या. मूर्तीने त्यांना उत्तर दिले: ती त्यांच्यामागून चालू लागली. त्यांनी हे सुलतानाला दाखवले, त्याची परवानगी घेतली, आणि त्याच रात्री ते आपल्या देवांना घेऊन निघाले. सकाळी आपली मूर्ती गेलेली पाहून राजकन्या दुःखाने व्याकूळ झाली. तिच्याशिवाय मी जगणार नाही, असे ती म्हणाली. त्या लोकांचा शोध घेतला, पण ते सापडले नाहीत. तेव्हा सुलतानाने राजकन्येलाच सोबत पथक देऊन त्यांच्यामागे पाठवले. श्रीरंगमची माणसे आधीच पुढे निघाली होती. पाठलाग करणारे गाठायच्या आत ते तिरुपतीला पोचले. तिथे त्यांना कळले, की राजकन्या आणि तिचे पथक येत आहे. आता इथे सुरक्षित नाही, असे वाटून ते चोहीकडे पांगले. देवांना त्यांनी तिघांपाशी ठेवले: एक वडील, त्यांचा मुलगा, आणि त्या मुलाचा मामा. पथक कूच करत करत श्रीरंगमला पोचले. तिथे राजकन्येने पाहिले, उत्तरेचे दार भिंत घालून बंद केले आहे, आणि देऊळ रिकामे आहे. त्या दुःखाने तिचे हृदय फुटले, आणि ती मरण पावली.
१३११: मलिक काफूर मदुराई आणि श्रीरंगममध्ये
बखरी काय सांगतात
ही झाली देवळाची स्वतःची कथा. हे घडले कधी? इतिहासकार एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांनी देवळातल्या एका शिलालेखावरून १३७०-७१ हे वर्ष घेतले, आणि तिथून साडेएकोणसाठ वर्षे मागे मोजली. त्यावरून १३१०-११ हे वर्ष येते. ते वर्ष मलिक काफूरच्या स्वारीकडे बोट दाखवते, असे त्यांनी मानले. मलिक काफूर हा दिल्लीचा सुलतान अलाउद्दीन याचा सेनापती. त्या स्वारीची हकीकत मुसलमान इतिहासकार आपल्या पद्धतीने सांगतात, आणि त्यांच्यापैकी एकही श्रीरंगमचे नाव घेत नाही. अलाउद्दीनचा इतिहास लिहिणारा कवी अमीर खुसरो सांगतो, अजून कोणताही धर्मयोद्धा मअबरपर्यंत, म्हणजे दूर दक्षिणेपर्यंत, पोचला नव्हता. मअबर दिल्लीपासून बारा महिन्यांच्या वाटेवर होते. सुलतानाने स्वारीचे नेतृत्व काफूरला दिले. मअबरच्या किनाऱ्यावर पाचशे हत्ती आहेत, असे काफूरने त्याला सांगितले. ते हत्ती आणायला, आणि त्याच मोहिमेत मूर्तिपूजकांचा नायनाट करायला, तो आनंदाने निघाला. खुद्द मअबरमध्ये पांड्य राजघराण्यात युद्ध पेटले होते. इतिहासकार वस्साफ सांगतो, सुंदर पांडी नावाच्या एका राजपुत्रांनी हिजरी ७०९ मध्ये (इ.स. १३१०) आपल्या वडिलांना ठार केले, आणि स्वतःला राज्याभिषेक करून घेतला. वडिलांच्या खुनाचा सूड घ्यायला त्यांचे भाऊ उठले. हिजरी ७१० मध्ये सुंदर पांडी “थरथरत आणि घाबरून” अलाउद्दीनच्या आश्रयाला पळाले.
१३११: मलिक काफूर मदुराई आणि श्रीरंगममध्ये
रामाची सोन्याची लंका
खुसरोच्या हकीकतीत, डोंगर ओलांडून काफूर मअबरमध्ये उतरला, आणि त्याने बिरधूल नगराच्या भोवती “कत्तल आणि विध्वंस केला.” तिथले राजे बीर पांड्य हे दोन प्रतिस्पर्धी पांड्यांपैकी एक. ते आधी कंदूरला, आणि मग जंगलांत पळाले. कंदूरला काफूरने काही अर्धे हिंदू असलेल्या मुसलमानांना जीवदान दिले, कारण त्यांना कलमा, म्हणजे मुसलमानांचे धर्मवचन, म्हणता येत होता. बीर पुन्हा त्याच्या हातून निसटले, तेव्हा त्याने सरसकट कत्तलीचा हुकूम दिला. मग त्याने ऐकले, ब्रह्मस्तपुरीला एक देऊळ आहे. त्यात सोन्याची मूर्ती आहे, आणि त्याच्या भोवती पुष्कळ हत्ती बांधलेले आहेत. रात्रीची मजल मारून त्याने अडीचशे हत्ती ताब्यात घेतले. कवी त्या देवळाला “रामाची सोन्याची लंका” म्हणतो; “त्याचे छत माणके आणि पाचू यांनी मढवलेले होते.” काफूरने ते पायापासून खणून काढले. “आणि ब्राह्मणांची आणि मूर्तिपूजकांची मुंडकी त्यांच्या मानेवरून उडून नाचू लागली,” आणि रक्ताचे लोट वाहिले. तिथे फार पूर्वीपासून दगडी लिंगे, म्हणजे शिवाची प्रतीके, स्थापलेली होती. त्यांना “इस्लामच्या घोड्याची लाथ” अजून कधी बसली नव्हती; आता ती सगळी फोडली गेली, आणि “देव नारायण खाली कोसळले.” कवी उपहासाने म्हणतो, लिंगांना पाय असते, तर तीसुद्धा पळून गेली असती. हिजरी ७१० च्या जिल्काद महिन्याच्या १३ तारखेला (इ.स. १३११ चा एप्रिल) पुष्कळ सोने आणि रत्ने घेऊन सैन्य छावणीत परतले, आणि त्याने बिरधूलची सगळी देवळे नष्ट केली. ते देऊळ कोणते होते? अय्यंगार यांच्या मते ते चिदंबरम होते. त्याचे छत सोन्याचे होते, आणि त्यात शिव आणि विष्णू, म्हणजे देव नारायण, दोघेही होते. श्रीरंगम “फार तर शक्य” होते, असे त्यांना वाटले.
१३११: मलिक काफूर मदुराई आणि श्रीरंगममध्ये
मदुराई
बिरधूलहून सैन्य पुढे निघाले, “मथ्रा (मदुरा) नगराकडे, राय सुंदर पांड्यांच्या भावाच्या निवासस्थानाकडे.” नगर रिकामे होते. राजे आपल्या राण्यांना घेऊन पळून गेले होते. मागे दोन-तीन हत्ती एका देवळात राहिले होते; त्या देवळाला कवी जगनार म्हणतो. हत्ती पकडले गेले, आणि देऊळ जाळले गेले. काफूरने लुटलेले सारे एकत्र केले, तेव्हा कवीने पाचशे बारा हत्ती, पाच हजार घोडे आणि पाचशे मण रत्ने मोजली. हिजरी ७११ मध्ये सैन्य ती घेऊन दिल्लीला पोचले. मदुराईच्या तमिळ बखरी हा विजय दुसऱ्या बाजूने आठवतात. कोणाचाही जीव किंवा मालमत्ता सुरक्षित नव्हती. रस्त्यात एक हिंदू दुसऱ्याशी बोलायची हिंमत करत नसे. देवळातली सार्वजनिक पूजा थांबली. देवांच्या मिरवणुकीची शोभा असलेली सोन्याची मूर्ती रक्षणासाठी मलबार प्रदेशात नेली गेली, आणि ती तिथेच हरवली. देवळाचा चौदा मनोरे असलेला बाहेरचा तट पाडला गेला, आणि त्याच्या आतले रस्ते उद्ध्वस्त झाले. फक्त सुंदरेश्वर आणि मीनाक्षी यांचे गाभारे वाचले. पण त्या बखरी हा विजय शक १२४६ मध्ये (इ.स. १३२४) झाल्याचे सांगतात, १३११ मध्ये नव्हे. आणि काफूर किती दूरवर पोचला होता, याबद्दल विल्यम टेलर यांना शंका होती. आणि श्रीरंगम? अय्यंगार खुसरोच्या शब्दांचा अर्थ असा लावतात, की काफूरने कंदूरच्या आसपासची सगळी देवळे लुटली; आणि कंदूर म्हणजे होयसळांची राजधानी कण्णनूर, असे ते मानतात. तसे असेल, तर त्यांच्या शब्दांत, श्रीरंगम “सहसा त्या विध्वंसातून सुटले नसते.”
१३११: मलिक काफूर मदुराई आणि श्रीरंगममध्ये
पहाटेची रोटी आणि लोणी
देवळाची बखर नंतरच्या एका लुटीचीही हकीकत सांगते. त्या वेळी मूर्ती दक्षिणेकडे दूर न्यावी लागली; ती वेगळी कथा आहे, ‘रंगनाथाच्या मूर्तीचे पलायन’. या पहिल्या प्रवासाची आठवण देवळातच जपली आहे. गाभाऱ्याभोवतीच्या बाहेरच्या मंडपाच्या ईशान्य कोपऱ्यात एक दालन आहे. तिथे भिंतीवर तिचे चित्र आहे. ती सुरताणी, म्हणजे सुलताना; लोक तिला तुलुक्कच्ची नाच्चियार म्हणतात. रोज पहाटे तिची आणि देवांची पूजा होते, आणि रोटी आणि लोणी यांचा नैवेद्य दाखवतात. त्रिचनापल्लीचे गॅझेटियर तिची आणखी एक दंतकथा सांगते. तिच्यात दिल्लीच्या एका मुसलमान राजाच्या मुलीवर देवांचे प्रेम बसले. ते तिच्या स्वप्नात दर्शन देऊ लागले, आणि शेवटी त्यांनी तिला आपल्या देवळात आणले. पाचव्या आवारात मुसलमानी पद्धतीने सजवलेले एक दालन आहे. त्यात तिची मूर्ती आहे, असे सांगतात: तुलुक्क नाच्चियार, म्हणजे मुसलमान राजकन्या. आणि रोज सकाळी देवांना रोटी, मूग, लोणी, साखर आणि दूध यांचा नैवेद्य दाखवतात. हे मुसलमानी जेवण मानले जाते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अय्यंगार यांच्याद्वारे कोयिल ओळुगु; अमीर खुसरोचा ‘तारीख-इ-अलाई’, वस्साफ आणि बरनी, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ३ (१८७१) मध्ये, पृष्ठे ५४-५५, ८५-८६, ९०-९२ आणि २०३-२०४; एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘साउथ इंडिया अँड हर मुहम्मदन इन्व्हेडर्स’ (१९२१), पृष्ठे ९८-१००, १०४, १०८-११० आणि ११२-११७; जे. एच. नेल्सन, ‘द मदुरा कंट्री: अ मॅन्युअल’ (१८६८), भाग ३, पृष्ठे ८०-८१; विल्यम टेलर, ‘ओरिएंटल हिस्टॉरिकल मॅन्युस्क्रिप्ट्स’, खंड १ आणि २ (१८३५), पृष्ठे ३३-३५ आणि ९९-१००; डब्ल्यू. फ्रान्सिस, ‘मदुरा’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०६), पृष्ठे ३७-३८; आणि एफ. आर. हेमिंग्वे, ‘ट्रिचिनोपोली’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०७), पृष्ठे ४६-४७ आणि ३२१-३२२. छोट्या तपशिलांत आधारग्रंथांचे एकमत नाही. इलियट जगनार म्हणजे जगन्नाथ असे वाचतात; ते सोक्कनाथ तर नसावे, असा प्रश्न अय्यंगार यांना पडला. टेलर यांची तमिळ बखर आक्रमकांची नावे अथि-सुलतान-मुल्क आणि नेमियन अशी देते, पराक्रम राजांना दिल्लीला पाठवल्याचे सांगते, आणि मदुराईचे देव मल्याळम प्रदेशात गेले असे म्हणते; ती बखर आणि नेल्सन यांच्या बखरी, दोन्ही, या विजयानंतर अठ्ठेचाळीस वर्षे मुसलमानांची सत्ता होती असे मोजतात. फ्रान्सिस नेल्सन यांनाच अनुसरतात, पण मदुराईची लूट काफूरच्या हातून १३१० मध्ये झाल्याचे सांगतात; ते असेही लिहितात, की काफूर रामेश्वरमपर्यंत पोचला आणि तिथे त्याने मशीद बांधली, असे म्हणतात; त्रिचनापल्लीचे गॅझेटियर रामेश्वरम फिरिश्ताच्या शब्दावर देते, आणि त्याच्यानंतरच्या अर्धशतकातला बराच काळ मदुराई आणि त्रिचनापल्लीवर मुसलमान राजांची सत्ता होती, असे सांगते; रामेश्वरम “जरा शंकास्पद” आहे, असे टेलर यांना वाटले. बरनी सहाशे बारा हत्ती, शहाण्णव हजार मण सोने आणि वीस हजार घोडे मोजतो (टेलर यांचा इतिहासकार या स्वारीचे ९६,०६० मण सोने देतो), आणि दिल्लीच्या म्हाताऱ्या लोकांनी इतके हत्ती आणि इतके सोने कधी पाहिले नव्हते, असे सांगतो; खुसरोच्या सविस्तर नोंदीत काफूर कंदूरला आणखी एकशे आठ हत्ती घेतो, राजांचा जलकोटापर्यंत पाठलाग करतो, आणि हिजरी ७११ च्या जमादिलआखरच्या ४ तारखेला दिल्लीला परततो; तिथे अलाउद्दीन सुवर्ण महालापुढच्या दरबारात लूट दाखवतो. नेल्सन आक्रमकाचे नाव अथि सुलतान मलक नेमी देतात; त्याने पराक्रम राजांना हुसकावून लावले, आणि तो म्हणजे काफूर, असे त्यांनी मानले; आक्रमकांमधल्या भांडणांमुळे ते दोन गाभारे वाचले, असे त्यांना वाटले.