- 1बिभीषण आणि लंकेला न गेलेला देवकावेरी आणि कोलरून हे दोन प्रवाह जिथे पहिल्यांदा एकमेकांपासून वेगळे होतात, तिथे श्रीरंगमचे बेट आहे. तिथले विष्णूचे भव्य देऊळ साऱ्या भारतात प्रसिद्ध आहे. बेटाला नावही त्या देवळावरूनच मिळाले आहे. देव तिथे कसे आले? एक स्थानिक आख्यायिका ती कथा स…
- 2जग जिंकणारी राजकन्या मीनाक्षीमदुराई हे पांड्य राजांचे नगर. तिथल्या भव्य देवळात एक देव आणि एक देवी राहतात. देव म्हणजे शिव, त्यांच्या “सुंदर” या रूपात. देवी म्हणजे त्यांच्या पत्नी मीनाक्षी, “मासोळीसारख्या डोळ्यांची.” त्यांची कथा या नगराच्या स्थलपुराणात, म्हणजे या पवित्र…
- 3मदुराईतील शिवाच्या तीन लीलामदुराई हे पांड्य राजांचे जुने नगर. तिथल्या देवळाची आख्यायिका देवाच्या पवित्र लीला एकेक करून सांगते: शिवांनी नगरातल्या लोकांमध्ये खेळलेले खेळ, काही तर वेश बदलून. त्यांपैकी या तीन. एकदा एका वनात ऋषी आपल्या पत्नींसह राहत होते. शिव तिथे एका देख…
- 4१३११: मलिक काफूर मदुराई आणि श्रीरंगममध्येश्रीरंगममध्ये कोलरून नदीच्या काठी रंगनाथांचे देऊळ उभे आहे; रंगनाथ हे विष्णूचे एक रूप. देवांना पळवून नेले, तो दिवस देवळाची स्वतःची बखर आठवणीत ठेवते. दिल्लीच्या राजाने प्रतापरुद्र राजांना जिंकले होते, आणि तोंडमंडलम आणि चोल देश यांच्यावर स्वार…
- 5रंगनाथाच्या मूर्तीचे पलायनश्रीरंगम हे त्रिचनापल्लीजवळचे एक बेट. त्यावर रंगनाथांचे देऊळ आहे; रंगनाथ हे विष्णूचे एक रूप. वैष्णव संत रामानुज यांनी इथे आपले अखेरचे निवासस्थान केले, म्हणूनही हे गाव पवित्र मानले जाते. इथल्या परंपरेने आचार्यांची चरित्रे एका संस्कृत ग्रंथात…
- 6इब्न बतूताने पाहिलेले मदुराईचे सुलतानचौदाव्या शतकात मदुराईला स्वतःचे सुलतान होते. ते मुख्यतः त्यांच्या नाण्यांवरूनच ओळखले जातात: पहिला सुलतान अहसनशहा याच्या १३३५ च्या नाण्यांपासून, शेवटचा सुलतान सिकंदरशहा याच्या १३७७ पर्यंतच्या नाण्यांपर्यंत. त्यांचा इतिहास, “जो काही आहे तो तु…
- 7कंपण आणि देवीची तलवारतुंगभद्रेच्या काठी विजयनगर वसवले ते पाच भावांनी. त्यांपैकी एक, बुक्क, तिथे सम्राट म्हणून राज्य करत होते. दूर दक्षिणेत मदुराई तेव्हा मुसलमान सुलतानांच्या ताब्यात होते. बुक्कांचे पुत्र कंपण त्यांच्यावर चालून गेले. त्या मोहिमेची कथा कंपणांच्या…
- 8१३७१: गोपण रंगनाथांना परत आणतातश्रीरंगम हे त्रिचनापल्लीजवळचे एक बेट. त्यावर रंगनाथांचे देऊळ उभे आहे; रंगनाथ हे विष्णूचे एक रूप. देवळाची स्वतःची बखर एक आठवण जपते. मलिक काफूरच्या सैन्याने श्रीरंगम लुटले, तेव्हा देवाची मूर्ती सुलतानाच्या महालात नेली गेली. दोन वर्षांनी मूर्त…
- 9विश्वनाथ नायकांची मदुराईविश्वनाथ नायकांनी मदुराई जिंकली, आणि त्यांच्यानंतर नायक राजांचा एक वंश तिथे राज्य करत राहिला. जे. एच. नेल्सन यांच्या काळीही तिथले लोक त्यांची आठवण काढत: “एक थोर आणि चांगले राज्यकर्ते, ज्यांचे या देशावर फार उपकार आहेत.” कर्नाटक सुभेदारांच्या…
- 10तिरुमल नायकांचे मंडप आणि तेप्पकुळमजानेवारी १६२३ मध्ये तिरुमल नायकांचा मदुराईचे राजे म्हणून राज्याभिषेक झाला. तेव्हा त्यांचे वय तीस ते चाळीसच्या दरम्यान होते. पुढे ते छत्तीस वर्षे राज्य करणार होते. जे. एच. नेल्सन त्यांना म्हणतात, “अर्वाचीन काळातल्या मदुराईच्या सगळ्या राज्यकर…
- 11राणी मंगम्मलसाधारण १६८९ साली मदुराईचे तरुण राजे देवीच्या रोगाने वारले. त्यांचे वय अवघे बावीस होते. त्यांना मूल नव्हते. त्यांचे एकच लग्न झाले होते, आणि त्यांच्या पत्नी मुत्तम्मल यांचे दिवस भरत आले होते. त्यांचे दुःख कशानेच कमी होईना. पतीच्या चितेवर सती…
- 12जेसुइटांची मदुराईचौदा वर्षे फादर फर्नांडिस हे पोर्तुगीज धर्मोपदेशक मदुराईत प्रवचने देत होते, पण एकही माणूस ख्रिस्ती झाला नव्हता. त्यांचे चर्च किनाऱ्यावरच्या ख्रिस्ती कोळ्यांसाठी, परवरांसाठी, होते. मदुराईत स्थायिक झालेले तेलुगू लोक मात्र त्यांचे ऐकायला तयार…
- 13वेढ्यातले श्रीरंगम, १७५१-५३१७५१ साली इंग्रज सैनिक आणि त्यांचा मित्र नबाब यांचे सैन्य श्रीरंगमच्या देवळात शिरले. हे देऊळ सात चौकोनी प्राकारांचे आहे; एक प्राकार दुसऱ्याच्या आत, आणि सगळ्यांत आतल्या प्राकारात गाभारे. ब्राह्मणांनी फार नाखुशीने सैनिकांना आत येऊ दिले, आणि त…
- 14मदुराईचे उत्सव: चित्तिरै आणि तेप्पोत्सवदर वर्षी चित्तिरै महिन्यात, म्हणजे एप्रिल-मेमध्ये, मदुराईच्या मोठ्या देवळात शिवांचा देवी मीनाक्षींशी विवाह होतो. आणि दर वर्षी, लोक सांगतात, आणखी एक देव त्या लग्नाला निघतात, पण तिथे कधीच पोचत नाहीत. ते म्हणजे अळगर, गावापासून बारा मैलांवरच्या…
- 15श्रीरंगमची वैकुंठ एकादशीश्रीरंगमच्या विष्णूंच्या मोठ्या देवळात, गाभाऱ्याजवळ, उत्तरेकडच्या एका आतल्या भिंतीत एक अरुंद दार आहे. त्याला स्वर्गाचे द्वार म्हणतात, आणि ते वर्षातून एकाच दिवशी उघडते. लोकांची श्रद्धा अशी, की त्या दिवशी या द्वारातून नेल्या जाणाऱ्या देवांचे…
- 16मंदिरांचे मोजमापब्राह्मणधर्म आणि हिंदुधर्म यांवर ग्रंथ लिहिणाऱ्या मोनियर मोनियर-विल्यम्स यांच्या मते, “श्रीरंगम हे खरे तर देऊळ नसून एक पवित्र नगरीच आहे.” त्याच्या तटांच्या आत शेकडो ब्राह्मण राहत, हजारो यात्रेकरू त्याच्या रस्त्यांत गर्दी करत, आणि मोठ्या उत्…