प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
इब्न बतूताने पाहिलेले मदुराईचे सुलतान
डोळ्यांपुढे मृत्यू
चौदाव्या शतकात मदुराईला स्वतःचे सुलतान होते. ते मुख्यतः त्यांच्या नाण्यांवरूनच ओळखले जातात: पहिला सुलतान अहसनशहा याच्या १३३५ च्या नाण्यांपासून, शेवटचा सुलतान सिकंदरशहा याच्या १३७७ पर्यंतच्या नाण्यांपर्यंत. त्यांचा इतिहास, “जो काही आहे तो तुटपुंजा,” त्या नाण्यांवरूनच मिळतो. पण एक माणूस त्यांच्यामध्ये राहिला, आणि त्याने जे पाहिले ते लिहून ठेवले. तो होता प्रवासी इब्न बतूता. सुलतान मुहम्मदाने त्याला १३४२ मध्ये दिल्लीहून चीनला एका कामगिरीवर पाठवले होते. तो त्यांच्याकडे आला तो फुटलेल्या जहाजातून. सिलोनहून तो मअबरकडे निघाला. मअबर हा मदुराईच्या सुलतानाचा मुलूख, दिल्लीपासून सहा महिन्यांच्या वाटेवर. वारा जोराचा झाला, आणि जहाजावर कोणी कुशल नाखवा नव्हता. जहाज काही खडकांवर आपटून फुटता फुटता वाचले, मग उथळ पाण्यात शिरून रुतले. “आम्ही मृत्यू आमच्या डोळ्यांनी पाहिला.” प्रवाशांनी आपल्याजवळचे सगळे समुद्रात फेकले, आणि एकमेकांचा निरोप घेतला. खलाशांनी डोलकाठी तोडली, आणि फळ्यांचा एक तराफा बांधला. किनारा दोन फरसंग दूर होता; फरसंग हे अंतराचे एक जुने माप. इब्न बतूता तराफ्यावर उतरणार होता. पण त्याचे दोन सोबती म्हणाले, “तुम्ही उतरून आम्हाला सोडून जाणार?” त्याने त्यांना आपल्याआधी मान दिला, आणि स्वतः न उतरता त्यांना उतरवले. त्यांच्याबरोबर आपल्या दोन दासींपैकी आपली लाडकी दासीही पाठवली. दुसरी म्हणाली, मला पोहता येते. तिने स्वतःला एका दोराला बांधून घेतले, आणि ती त्यांच्या शेजारी पोहत गेली.
इब्न बतूताने पाहिलेले मदुराईचे सुलतान
मअबरच्या किनाऱ्यावर
इब्न बतूताने आपल्याजवळचे सगळे मौल्यवान त्यांच्या हाती दिले: आपला माल, आपली रत्ने, आपला अंबर. वारा पाठीशी होता, आणि ते सुखरूप किनाऱ्याला लागले. तो स्वतः जहाजावरच राहिला. खलाशांचे आणखी तराफे पुरे होण्याआधीच रात्र पडली. पाणी आत शिरले, आणि तो जहाजाच्या मागच्या टोकावर चढून सकाळपर्यंत तिथेच राहिला. मग काही हिंदू, तो त्यांना “मूर्तिपूजक” म्हणतो, आपली एक होडी घेऊन आले, आणि त्यांना किनाऱ्यावर घेऊन गेले. त्याने त्यांना सांगितले, की मी तुमच्या सुलतानाचा मित्र आहे. ते त्या सुलतानाला खंडणी देत. त्याने सुलतानाला पत्र लिहिले; सुलतान तेव्हा दोन दिवसांच्या मजलेवर युद्धात गुंतला होता. हिंदूंनी त्यांना एका मोठ्या रानात नेले, आणि उत्तम मासे खाऊ घातले. त्यांनी कलिंगडासारखे एक फळ आणले; ते एका बुटक्या ताडाचे फळ होते. त्याच्या मधाळ गराची साखरेसारखी एक मिठाई करतात. तीन दिवसांनी सुलतानाकडून एक अमीर आला. बरोबर घोडेस्वार आणि पायदळ, एक पालखी आणि दहा घोडे होते. ते अर्काटच्या किल्ल्यावरून गेले, आणि दुसऱ्या दिवशी इब्न बतूता सुलतानाच्या छावणीत पोचला.
इब्न बतूताने पाहिलेले मदुराईचे सुलतान
लाकडी बुरुजातला सुलतान
सुलतानाने त्याला एका लाकडी बुरुजात बसून भेट दिली. साऱ्या हिंदुस्थानात कोणीही पायात बूट घातल्याशिवाय राजापुढे जात नाही, आणि इब्न बतूताकडे बूट नव्हते. तिथे मुसलमान असूनही एका हिंदूने त्याला बुटांची जोडी दिली. “मला आश्चर्य वाटले, की त्या मूर्तिपूजकाने त्यांच्यापेक्षा अधिक उदारपणा दाखवला.” तो सुलतान होता गियासुद्दीन दामघानी, आणि तो इब्न बतूताचा साडू होता. मअबर दिल्लीच्या सुलतान मुहम्मदाच्या आज्ञेत होते. मग तिथला त्याचा सुभेदार, शरीफ अहसनशहा, बंड करून उठला, आणि त्याने स्वतःच्या नावाची नाणी पाडली. हे मुहम्मदाच्या कानी आले, तेव्हा त्याने बंडखोराचा मुलगा इब्राहीम याला करवतीने कापून दोन तुकडे केले. इब्राहीम इब्न बतूताचा मित्र होता. इब्न बतूताने दिल्लीत अहसनशहाच्या एका मुलीशी लग्न केले होते; एके काळचा घोडेस्वार गियासुद्दीन याने दुसरीशी. अहसनशहाने पाच वर्षे राज्य केले, आणि त्याचा खून झाला. पुढचा सुलतान उदौजी याने सुमारे वर्षभर राज्य केले. हिंदूंवर विजय मिळाला त्या दिवशी पाणी प्यायला त्याने शिरस्त्राण काढले. तेवढ्यात एक बाण आला; तो कोणी सोडला, ते कळले नाही. तो बाण लागून सुलतान जागीच मेला. त्याचा जावई चाळीस दिवस टिकला. मग गियासुद्दीन गादीवर आला. त्याने इब्न बतूताला आपल्या डेऱ्याजवळच तीन तंबूंत उतरवले, आणि मालदीव बेटांवर स्वारी करण्याची इब्न बतूताची योजना उचलून धरली.
इब्न बतूताने पाहिलेले मदुराईचे सुलतान
रानातली वाट
सैन्याची वाट एका रानातून जात होती. झाडांनी आणि वेतांनी ते रान इतके दाट होते, की कोणालाही त्यातून पुढे जाता येत नव्हते. सुलतानाने हुकूम दिला, लहान-मोठ्या प्रत्येकाने हातात कुऱ्हाड घ्यावी, आणि वाट तोडून मोकळी करावी. रानात सापडेल त्या प्रत्येक हिंदूला कैद केले. दोन्ही टोकांना टोक काढलेले खुंट त्या कैद्यांच्या खांद्यांवर वाहायला दिले. प्रत्येकाला त्याच्या बायकोमुलांसह छावणीत आणले. छावणीभोवती लाकडी कुंपण होते, आणि त्याला चार दारे होती. सकाळी कैद्यांचे चार गट केले, आणि प्रत्येक गटाला एकेका दाराशी नेले. त्यांनी वाहून आणलेले खुंट तिथे जमिनीत रोवले, आणि खुंट आरपार जाईपर्यंत त्यांना त्या खुंटांवर ढकलले. मग त्यांच्या बायकांचे गळे कापले, आणि त्यांना केसांनी त्या खुंटांना बांधले. लहान मुलांची त्यांच्या आयांच्या छातीवरच कत्तल केली, आणि प्रेते तिथेच पडू दिली. पुढच्या रानात पकडलेल्या हिंदूंचेही असेच हाल केले. “हे लज्जास्पद वर्तन आहे; असे मी दुसऱ्या कोणत्याही राजाकडे पाहिले नाही. म्हणूनच ईश्वराने गियासुद्दीनचा मृत्यू लवकर आणला.”
इब्न बतूताने पाहिलेले मदुराईचे सुलतान
सुलतानाच्या पंगतीत
एके दिवशी सुलतान जेवत होता. त्याच्या उजवीकडे काझी होता, आणि डावीकडे इब्न बतूता. एका हिंदूला त्याच्या बायकोसह आणि सात वर्षांच्या मुलासह आत आणले गेले. सुलतानाने हाताने खुणावून जल्लादांना त्या माणसाचे डोके उडवायला सांगितले. मग तो आपल्या भाषेत काही शब्द बोलला; अरबीत त्यांचा अर्थ होतो: “आणि त्याचा मुलगा, आणि त्याची बायको.” इब्न बतूताने आपली नजर दुसरीकडे वळवली. पंगतीतून उठल्यावर त्याला त्यांची मुंडकी जमिनीवर पडलेली दिसली. दुसऱ्या एका वेळी एका हिंदूला सुलतानापुढे आणले गेले. सुलतान काहीतरी बोलला, ते इब्न बतूताला समजले नाही, आणि त्याच्या अनेक माणसांनी आपले खंजीर उपसले. इब्न बतूता घाईने उठला. “कुठे निघालात?” सुलतानाने विचारले. “दुपारची नमाज पढायला,” त्याने उत्तर दिले. सुलतानाने कारण ओळखले, तो हसला, आणि त्याने त्या माणसाचे हात-पाय तोडायचा हुकूम दिला. इब्न बतूता परत आला, तेव्हा तो माणूस आपल्या रक्तात लोळत होता.
इब्न बतूताने पाहिलेले मदुराईचे सुलतान
म्हाताऱ्या राजांची कातडी
सुलतानाच्या सीमेवर बल्लाळदेव राज्य करत होते. ते हिंदूंच्या प्रमुख राजांपैकी एक, आणि त्यांच्याकडे एक लाखाहून अधिक सैन्य होते. त्यांनी कोब्बानजवळ मुसलमानांचा पराभव केला. कोब्बान हे मुसलमानांच्या ताब्यातल्या सर्वांत मोठ्या आणि भक्कम ठाण्यांपैकी एक; इतिहासकार एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार ते श्रीरंगमजवळ ठेवतात. बल्लाळदेवांनी त्याला दहा महिने वेढा घातला. शेवटी शिबंदीकडे चौदा दिवसांचेच अन्न उरले. त्यांनी शिबंदीला देऊ केले: ठाणे सोडून द्या, तुम्हाला सुखरूप जाऊ देतो; तुमच्या सुलतानाला विचारायला चौदा दिवस घ्या. गियासुद्दीनने त्यांचे पत्र शुक्रवारी लोकांना वाचून दाखवले. लोक रडू लागले. ते म्हणाले, त्या मूर्तिपूजकाने ते नगर घेतले, तर तो पुढे आपल्यालाच वेढा घालेल; त्यापेक्षा तलवारीने मरण बरे. ते आपल्या पगड्या घोड्यांच्या गळ्यांत अडकवून निघाले; मरण पत्करायला निघालेल्यांची ती खूण. दुपारच्या विश्रांतीच्या वेळी, हिंदूंचे घोडे चरायला गेलेले असताना, ते हिंदूंच्या छावणीवर तुटून पडले. हिंदूंचा पुरता धुव्वा उडाला. ऐंशी वर्षांचे ते राजे घोड्यावर बसायचा प्रयत्न करत होते, तेवढ्यात सुलतानाचा पुतण्या नासिरुद्दीन याने त्यांना पकडले. त्यांना न ओळखता तो त्यांना ठार करणार होता, तेवढ्यात एक गुलाम म्हणाला, “हे राजे आहेत.” सुलतानाने त्यांना वरवर मान दिला, आणि सोडून देण्याचे वचन दिले. पण ते केवळ त्यांची सगळी संपत्ती, त्यांचे हत्ती आणि घोडे हाती येईपर्यंतच. मग त्याने त्यांना ठार करवले, आणि त्यांची कातडी सोलवली. ती कातडी पेंढा भरून मदुराईच्या तटावर टांगली गेली; “तिथे मी ती टांगलेली पाहिली.”
इब्न बतूताने पाहिलेले मदुराईचे सुलतान
मदुराईतली साथ
सुलतान आजारी पडला होता. स्त्रीसुखासाठी बळ वाढवायला एका योग्याने त्याला गोळ्या करून दिल्या होत्या; त्यांत लोखंडाचा कीस होता, असे म्हणत. त्याने त्या फार खाल्ल्या. तशा आजारपणातच तो फत्तनला आला. फत्तन हे किनाऱ्यावरचे एक सुंदर नगर; तिथले बंदर उत्तम होते, आणि इब्न बतूता तिथे राहत होता. तिथून सुलतान आपल्या राजधानीला निघाला, आणि इब्न बतूता त्याच्यामागून गेला. मदुराई हे रुंद रस्त्यांचे एक मोठे नगर होते; अहसनशहाने दिल्लीच्या धर्तीवर ते मोठ्या काळजीने बांधले होते. तिथे एक संसर्गजन्य रोग पसरला होता. तो दोन-तीन दिवसांत, फार तर चार दिवसांत माणसे मारत होता. “मी बाहेर पडलो, की मला फक्त आजारी किंवा मेलेलेच दिसत.” ती निरोगी आहे, या भरवशावर त्याने एक तरुण दासी विकत घेतली; ती दुसऱ्याच दिवशी मेली. एका वजिराची विधवा आपल्या मुलाला घेऊन त्याच्याकडे आली. तो आठ वर्षांचा हुशार मुलगा होता. तिने आपले दारिद्र्य त्याला सांगितले, आणि त्याने दोघांना काही पैसे दिले. दोघेही धडधाकट आणि निरोगी होते. दुसऱ्या दिवशी आई परत आली, आपल्या मुलासाठी कफन मागायला. सुलतानाच्या दरबाराच्या दालनात तांदूळ कांडायला आणलेल्या शेकडो दासी आजारी होऊन जमिनीवर पडल्या होत्या, भर उन्हात.
इब्न बतूताने पाहिलेले मदुराईचे सुलतान
तीन गुरुवार
सुलतानाने पाहिले, त्याची आई, त्याची बायको आणि त्याचा मुलगा यांना रोगाने गाठले आहे. तीन दिवसांनी तो नगरापासून एक फरसंग दूर असलेल्या एका नदीकाठी गेला. त्या नदीच्या काठी हिंदूंचे एक देऊळ होते. तिथे एका गुरुवारी त्याचा एकुलता एक मुलगा मेला, पुढच्या गुरुवारी त्याची आई, आणि तिसऱ्या गुरुवारी खुद्द सुलतान. पुतण्या नासिरुद्दीन गादीवर आला. एके काळी तो दिल्लीत घरगडी होता. त्याने इब्न बतूताला तीनशे सोन्याची नाणी आणि मानाचा पोशाख दिला. मग त्याने आपल्याच चुलतभावाला, दिवंगत सुलतानाच्या जावयाला, ठार केले, आणि त्या चुलतभावाच्या विधवेशी लग्न केले. त्याशिवाय त्याने दोन सरदारांनाही मारले; त्यांपैकी एकाला केवळ तुरुंगात त्या चुलतभावाला भेटायला गेल्याबद्दल. त्या ठिकाणी माणसे मारणारा ताप इब्न बतूतालाही आला, आणि आता आपण मरणार, असे त्याला वाटले. त्याने सुमारे एक पौंड चिंच पाण्यात भिजवली, आणि ते पाणी प्याला. तीन दिवसांत तो बरा झाला. “मदुरा नगराचा मला वीट आला.” नव्या सुलतानाने मालदीवच्या जहाजांची वाट पाहायचा त्याला आग्रह केला. त्याने नकार दिला, आणि फत्तनला येमेनकडे निघालेल्या आठ जहाजांपैकी एकावर तो चढला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इब्न बतूताचे ‘व्हॉयाजेस’, सी. डेफ्रेमरी आणि बी. आर. सांगिनेत्ती यांनी संपादित करून फ्रेंचमध्ये भाषांतरित केलेले, खंड ४ (१८५८), पृष्ठे १८५-२०१ (फ्रेंचमधून अनुवाद आमचा); एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘साउथ इंडिया अँड हर मुहम्मदन इन्व्हेडर्स’ (१९२१), पृष्ठे १६५-१६९; इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ३ (१८७१), पृष्ठ ६१८; आणि जे. एच. नेल्सन, ‘द मदुरा कंट्री: अ मॅन्युअल’ (१८६८), भाग ३, पृष्ठ ८१. तारखा (१३३५, १३४०, १३४२, १३७७) अय्यंगार यांच्या आहेत, नाण्यांवरून आणि शिलालेखांवरून; ते बल्लाळांचा मृत्यू सुमारे १३४२ च्या अखेरीस, गियासुद्दीनचा त्यानंतर काही आठवड्यांनी, आणि इब्न बतूताचे समुद्रप्रयाण १३४४ मध्ये ठेवतात. अय्यंगार यांच्या मते बल्लाळदेव म्हणजे तिसरे वीर बल्लाळ, होयसळांचे शेवटचे थोर राजे. छोट्या तपशिलांत आधारग्रंथांचे एकमत नाही. अय्यंगार नोंदवतात, फिरिश्ता अहसनशहाचे बंड सुमारे १३४१ मध्ये ठेवतो, त्याच्या नाण्यांपेक्षा सात वर्षे उशिरा. नेल्सन यांनी दिलेल्या तमिळ बखरी मदुराईवरची मुसलमानांची सत्ता अठ्ठेचाळीस वर्षांतले आठ अधिपती अशी आठवतात, आणि त्यांची नावे वेगळी देतात. इब्न बतूता सांगतो, अहसनशहाच्या नाण्यांवर त्याला “फकिरांचा आणि गरिबांचा पिता” म्हटले होते. अय्यंगार यांच्यानुसार अहसनशहाचा १३४० मध्ये त्याच्याच एका सरदाराने खून केला; त्याचा मुलगा इब्राहीम सुलतान मुहम्मदाचा खजिनदार होता. चाळीस दिवस राज्य करणारा जावई कुतुबुद्दीन होता; नासिरुद्दीनने मारलेले दोन सरदार मलिक मसूद आणि मलिक बहादूर. बल्लाळांच्या सैन्यात वीस हजार मुसलमानही होते, आणि मुसलमानांकडे फक्त सहा हजार माणसे होती, त्यांतली अर्धी निकामी. इब्न बतूताला भेटायला पाठवलेला अमीर कमरुद्दीन होता; तराफ्यावरचे सोबती फरहानचा मुलगा मुहम्मद आणि एक मिसरी होते. फत्तनला सुलतानाने त्याच्या नजराण्याची किंमत देऊ केली, ती इब्न बतूताने नाकारली, “पण नंतर मला त्याचा पस्तावा झाला, कारण गियासुद्दीन मेला, आणि मला काहीच मिळाले नाही.”