प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
कंपण आणि देवीची तलवार
राणीचे काव्य
तुंगभद्रेच्या काठी विजयनगर वसवले ते पाच भावांनी. त्यांपैकी एक, बुक्क, तिथे सम्राट म्हणून राज्य करत होते. दूर दक्षिणेत मदुराई तेव्हा मुसलमान सुलतानांच्या ताब्यात होते. बुक्कांचे पुत्र कंपण त्यांच्यावर चालून गेले. त्या मोहिमेची कथा कंपणांच्याच एका पत्नीने, गंगादेवींनी, एका संस्कृत काव्यात लिहिली: ‘मधुराविजय’, म्हणजे “मदुराईचा विजय.” त्या काव्याचा काही भागच उरला आहे. कंपण वयात आले, तेव्हा बुक्कांनी त्यांना राजपुत्राची कर्तव्ये शिकवली, आणि पुढे करायचे काम दाखवले. आधी कांचीच्या भोवतालच्या मुलखाचे अधिपती चंपराय यांचा पराभव करायचा. मग तुरुष्कांच्या, म्हणजे तुर्कांच्या, राजावर चालून जायचे. काव्य मुसलमानांना तुरुष्क म्हणते, आणि त्यांच्या राजाचे ठाणे मदुराईला होते. कंपण दक्षिणेकडे निघाले. त्यांनी चंपरायांच्या सैन्याचा पराभव केला, आणि त्यांना त्यांच्या डोंगरी किल्ल्यात वेढले. पुरती कोंडी झाली, तेव्हा चंपराय हातात तलवार घेऊन बाहेर आले, आणि दोघांचे हातघाईचे द्वंद्व झाले. चंपराय मारले गेले. कंपणांनी कांची घेतली, आणि पावसाळा आणि हिवाळा छावणीत काढला. पुढच्या सर्गात राजपुत्र आणि त्यांच्या पत्नी, म्हणजे स्वतः कवयित्री, यांच्या संवादाची कथा होती; पण हस्तलिखिताचा तो भाग हरवला आहे.
कंपण आणि देवीची तलवार
देवीचा विलाप
त्यानंतरच्या सर्गात एक देवी कंपणांपुढे प्रकट होतात. आक्रमकांनी दक्षिणेचे आणि तिथल्या देवळांचे काय केले, ते त्या त्यांना सांगतात. त्या म्हणतात, श्रीरंगमला विष्णू योगनिद्रेत पहुडले आहेत. पुन्हा पुन्हा कोसळणाऱ्या विटांनी त्यांची झोप मोडेल, या भीतीने नागराज आपला फणा त्या विटांपुढे धरून राहिले आहेत. हत्तीचे मर्दन करणारे प्रभू शिव यांचे सगळे अलंकार गेले आहेत, आणि त्यांना रानटी हत्तींच्या पायदळी सोडून दिले आहे. जी देवळे एके काळी मृदंगांच्या नादाने दुमदुमत, तिथे आता कोल्हेकुई घुमते. जिथे यज्ञ होत आणि वेदघोष चाले, तिथे कच्च्या मांसाची दुर्गंधी आहे, आणि दारू प्यालेल्या तुरुष्कांचा आरडाओरडा. मदुराईच्या बागा तोडल्या गेल्या आहेत, आणि त्यांवर माणसांच्या कवट्या टांगल्या आहेत. ब्राह्मण बेड्यांत चालतात. कावेरीने आपली जुनी मर्यादा सोडली आहे, आणि ताम्रपर्णी कापलेल्या गाईंच्या रक्ताने लाल होऊन वाहते. पाऊस पडत नाही, मृत्यू अवेळी येतो, वेद विसरले जात आहेत; भरभराट आहे ती फक्त कलियुगाची, पापाच्या युगाची.
कंपण आणि देवीची तलवार
देवांची तलवार
आक्रमकांची सारी कृत्ये राजांना सांगून झाल्यावर देवींनी आपल्या शक्तीने एक भयंकर तलवार प्रकट केली, आणि ती सोन्याच्या म्यानातून बाहेर काढली. त्यांनी तिची कथा सांगितली. देवांचे शिल्पी विश्वकर्मा यांनी सगळ्या देवांच्या शस्त्रांतून ती घडवली, आणि दैत्यांना जिंकण्यासाठी शिवांना दिली. एका पांड्य राजांच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन शिवांनी ती त्यांना दिली, आणि तिच्या बळावर त्यांच्या वंशाने दीर्घ काळ पृथ्वीवर राज्य केले. पण कालांतराने पांड्यांचे बळ ओसरले, आणि आता अगस्ती ऋषींनी ती तलवार कंपणांकडे पाठवली होती. देवी म्हणाल्या, ही हाती असताना कोणताही शत्रू आणि कोणतेही शस्त्र तुमच्यापुढे टिकणार नाही; प्रत्यक्ष मृत्यूसुद्धा तुमच्यापुढे उभा राहू शकणार नाही. तुम्ही दक्षिणेकडे मदुराईला जा, आणि कृष्णांनी एके काळी क्रूर कंसाला मारले, तसे त्या मुसलमान राजाला मारा. लंकेला जाणाऱ्या रामांच्या सेतूच्या मधोमध विजयाचे शेकडो स्तंभ रोवा. आणि तुमच्या राज्यात, भक्कम धरणांनी बांधलेली कावेरी लवकरच पुन्हा आपल्या योग्य पात्रांतून वाहू लागेल. इथे गंगादेवींच्या काव्याचा आठवा सर्ग संपतो.
कंपण आणि देवीची तलवार
सुलतानाचा वध
काव्य पुढे सांगते: कंपण मदुराईवर चालून गेले. तिथे राज्य करणाऱ्या सुलतानाला त्यांनी युद्धात ठार केले, आणि अनेक देवळांना दाने दिली. तिथे हस्तलिखित तुटते. तो सुलतान कोण? इतिहासकार एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांच्या मते, तो नासिरुद्दीन असावा. तो गादीवर आल्यावरच प्रवासी इब्न बतूताने मदुराई सोडले. त्याचे एकच नाणे ठाऊक आहे, हिजरी ७४५ चे. पुढच्या सुलतानाचे नाणे हिजरी ७५७ चे आहे. जणू मधल्या सुमारे बारा वर्षांत कोणी सुलतानच राज्य करत नव्हता. कवयित्री सांगतात, या सुलतानाने चोळांना आणि पांड्यांना धुळीला मिळवले होते. त्या त्याला बल्लाळांच्या भाग्यलतेवरची कुऱ्हाड म्हणतात: ती वेल तोडून टाकणारी कुऱ्हाड. बल्लाळ म्हणजे होयसळ राजे. याच सुलतानाने त्यांच्यातल्या शेवटच्या, चौथ्या बल्लाळांना मारले असावे, असे अय्यंगार यांना वाटले. अय्यंगार कंपणांची युद्धे १३४३ ते १३५५-५६ या काळात ठेवतात.
कंपण आणि देवीची तलवार
पूजा पुन्हा सुरू होते
इतर ग्रंथही हीच कथा सांगतात; त्यांत वैष्णव संतांची चरित्रेही आहेत. कंपणांच्या सेनापतींत ब्राह्मण गोपणही होते. कंपणांनी आणि त्यांच्या सेनापतींनी मुसलमानांची ठाणी उखडून मुलूख साफ केला, आणि मदुराईच्या मुसलमान सुभेदाराला ठार केले. जवळजवळ अर्धशतक चाललेल्या हल्ल्यांत खराब झालेल्या श्रीरंगमच्या देवळाची त्यांनी दुरुस्ती केली. आणि रक्षणासाठी ज्यांची मूर्ती दीर्घ प्रवासाला गेली होती, ते रंगनाथ शेवटी घरी परतले. तिरुकळक्कुडीच्या देवळातला एक लेख हीच कथा एका गावाच्या नजरेतून सांगतो. त्यातल्या नक्षत्रांवरून त्याची तारीख शुक्रवार, ७ सप्टेंबर १३५८ ठरते. तो म्हणतो, “तो काळ तुलुक्कन (मुसलमानी) काळ होता.” देवांच्या जमिनींवर कर बसला होता, तरी पूजा पूर्णपणे चालूच ठेवायची होती, आणि गावची कुळे पाळीपाळीने देवळाची शेते कसत. “अशा वेळी कंपण उडैयार तुलुक्कनांचा नाश करत आपल्या दक्षिणेच्या मोहिमांवर आले.” त्यांनी स्थिर राज्यव्यवस्था बसवली, आणि तिच्यावर लक्ष ठेवायला अनेक सरदार नेमले, “म्हणजे सगळ्या देवळांतली पूजा पूर्वीसारखी नियमितपणे पुन्हा सुरू व्हावी.”
कंपण आणि देवीची तलवार
अजूनही तेवणारा दिवा
पांड्य राजांची तमिळ बखर कंपणांचे येणे शक १२९३ मध्ये (इ.स. १३७१) ठेवते; जे. एच. नेल्सन सुमारे १३७२ सांगतात. त्या दिवसाबद्दल बखर जे सांगते, त्यावर नेल्सन यांचा विश्वास नव्हता; ब्राह्मणांनी “एक मोठा चमत्कार घडवून आणला,” असे त्यांचे मत होते. बखर सांगते, त्या मुसलमानी काळात कंपण नावाच्या एका सेनापतींनी मुसलमानांना जिंकले, आणि राज्य घेतले. कुलूप लावून बंद ठेवलेली शिवाची आणि विष्णूची देवळे त्यांनी उघडली. मदुराईला त्यांनी देवांचे देऊळ उघडले, आणि देवांचे प्रत्यक्ष दर्शन घेतले. देऊळ बंद झाले त्या दिवशी जसे होते, तसेच सगळे अगदी तंतोतंत आढळले; तो दिवस बरोबर अठ्ठेचाळीस वर्षांपूर्वीचा होता. त्या दिवशी लावलेला दिवा अजूनही तेवत होता. चंदनाची उटी, फुलांचा हार आणि उत्सवाच्या सकाळचे अलंकार, सगळे अशा दिवशी संध्याकाळी दिसतात, तसेच होते. सेनापतींनी तो चमत्कार पाहिला, आणि त्यांना आनंद झाला. त्यांनी रीतीप्रमाणे नैवेद्य अर्पण केले, देवळाला पुष्कळ गावे आणि रत्नालंकार दिले, आणि तिथली पूजा नियमितपणे चालावी यासाठी नियम घालून दिले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: गंगादेवींचे ‘मधुराविजय’ (संस्कृत; अनुवाद आमचा), सर्ग ८; एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘सोर्सेस ऑफ विजयनगर हिस्टरी’ (१९१९), पृष्ठ ७ (रोमन अंकांत), पृष्ठे २-३ आणि २३-२४; अय्यंगार, ‘साउथ इंडिया अँड हर मुहम्मदन इन्व्हेडर्स’ (१९२१), पृष्ठे १८२ आणि १८४-१८६; विल्यम टेलर, ‘ओरिएंटल हिस्टॉरिकल मॅन्युस्क्रिप्ट्स’, खंड १ (१८३५), पृष्ठे ३५-३७; आणि जे. एच. नेल्सन, ‘द मदुरा कंट्री: अ मॅन्युअल’ (१८६८), भाग ३, पृष्ठे ८१-८२. बखर कंपणांना म्हैसूरच्या राजाचे सेनापती म्हणते, आणि ते, त्यांचे पुत्र आणि त्यांचे जावई यांनी तेहतीस वर्षे राज्य केले असे सांगते; नेल्सन यांना वाटले, ते त्यापेक्षा विजयनगरच्या बुक्कांचे सेनापती असावेत, आणि मुसलमानांना मदुराईतून हुसकावून लावायला त्यांना पाठवले होते. अय्यंगार यांच्यानुसार कंपण मुळबागलहून निघाले, त्यांनी पालार नदी ओलांडली, विरिंचिपुरमला छावणी केली, आणि तुंडीर देशाचे चंपराय यांना राजगंभीरम (बहुधा पडैवीडु) इथे वेढले; ते इतर ग्रंथ म्हणजे तेलुगू ‘जैमिनी भारतम’, ‘साळुवाभ्युदयम’, ‘रामाभ्युदयम’, ‘प्रपन्नामृत’ आणि ‘आचार्यसूक्तिमुक्तावली’, आणि ते गोपणांच्या जोडीने साळुव मंगू यांचे नाव घेतात. तिरुकळक्कुडीचा लेख मारवर्मन वीर पांड्य यांच्या कारकिर्दीच्या एकतिसाव्या वर्षाचा आहे. अय्यंगार या काव्याला ‘कंपरायचरितम’ म्हणतात; काव्याचा स्वतःचा समाप्तिलेख त्याला ‘मधुराविजय’ आणि ‘वीरकंपरायचरित’ अशी दोन्ही नावे देतो. टीप: गंगादेवींचा आठवा सर्ग (देवीचा विलाप, तलवार आणि त्यांनी दिलेली आज्ञा) इथे संस्कृतातून आम्ही संक्षेपाने सांगितला आहे; या सर्गाच्या अय्यंगार यांनी दिलेल्या छोट्या सारांशाखेरीज दुसऱ्या कोणत्याही प्रतीशी तो ताडून पाहिलेला नाही.