प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
तिरुमल नायकांचे मंडप आणि तेप्पकुळम
स्वप्नातली विभूती
जानेवारी १६२३ मध्ये तिरुमल नायकांचा मदुराईचे राजे म्हणून राज्याभिषेक झाला. तेव्हा त्यांचे वय तीस ते चाळीसच्या दरम्यान होते. पुढे ते छत्तीस वर्षे राज्य करणार होते. जे. एच. नेल्सन त्यांना म्हणतात, “अर्वाचीन काळातल्या मदुराईच्या सगळ्या राज्यकर्त्यांत, एकही अपवाद न करता, सर्वश्रेष्ठ.” तरी ते मदुराईला आले ते फक्त राज्याभिषेकासाठी. दहा-बारा वर्षे दरबार त्रिचनापल्लीला भरत होता. एक आजार झाला नसता, तर ते तिथेच राहिले असते. त्यांना बऱ्याच काळापासून कफाचा तीव्र विकार होता. राजवैद्यांना तो बरा करता आला नाही. कावेरीकाठचे थोर देव, रंगनाथ आणि जंबुकेश्वर, यांनीही त्यांना मदत केली नाही; एक तर त्यांची इच्छा नव्हती, किंवा त्यांना ते शक्य नव्हते. मदुराईकडे कूच करताना विकार वाढतच गेला. शेवटी प्रवास सहन होईनासा झाला. दिंडीगुलजवळ त्यांनी मुक्काम केला. तंबूत ते अस्वस्थ झोपेत असताना मदुराईचे देव सुंदरेश्वर आणि देवी मीनाक्षी त्यांना दृष्टांतात दिसले. तुम्ही मदुराईला राजधानी केली, आणि तिथे राहिलात, तर आम्ही तुम्हाला बरे करू, असे ते म्हणाले. त्यांनी त्यांना पवित्र विभूती दिली: थोडी गिळायला, आणि उरलेली अंगाला लावायला. पहाट होण्याच्या जरा आधी त्यांना जाग आली. सेवेत असलेल्या ब्राह्मणांना त्यांनी पाहिलेले सांगितले. ब्राह्मण म्हणाले, आज्ञा पाळा. त्यांनी व्रत घेतले: मदुराई हेच आपले ठाणे करायचे, आणि धर्मकार्यांवर पाच लाख पोन खर्च करायचे. मग दात घासत असतानाच त्यांना जाणवले, रोग आपल्याला सोडून गेला आहे.
तिरुमल नायकांचे मंडप आणि तेप्पकुळम
पाळलेले व्रत
आनंदाने भरून जाऊन तिरुमलांनी तेव्हापासून स्वतःला मदुराईच्या देवांना वाहून घेतले, आणि शैव मत स्वीकारले. त्या मताची चिन्हे म्हणजे विभूती आणि ‘नमः शिवाय’ ही पाच अक्षरे. मदुराईत त्यांनी “देवी मीनाक्षींच्या साक्षीने” राजदंड स्वीकारला, आणि त्यांची प्रकृती दिवसेंदिवस सुधारत गेली. मग ते आपले व्रत पुरे करायला लागले. दूरदूरच्या देशांतून कुशल कारागीर आणले गेले. लाकडासाठी सबंध जंगले तोडली गेली, आणि उत्तम विटांचे डोंगरच्या डोंगर भाजले गेले. काही वर्षांतच मोठ्या देवळाचे बाहेरचे भाग पार नवे झाले. मुख्य मूर्तींसाठी अलंकार घडवले गेले. त्यांना नेसवायला भरजरी वस्त्रे झाली, आणि मिरवायला कोरीव हस्तिदंताचे आणि लाकडाचे प्रचंड रथ झाले. एक हस्तलिखित सांगते, त्यांनी गाभाऱ्यापासून तटापर्यंत सगळ्या देवळाची दुरुस्ती आणि नूतनीकरण केले, आणि त्यांच्याच काळात देऊळ वैभवशाली झाले. जेसुइट तर पुढे जाऊन म्हणाले, देऊळ त्यांनीच बांधले. पण नेल्सन यांच्या मते, या देशाच्या प्राचीन गोष्टींची जेसुइटांना फारशी माहिती नव्हती. स्वतःसाठी तिरुमलांनी एक प्रचंड राजवाडा बांधला, आणि त्यात कधी न ऐकलेली चैनीची साधने भरली. त्यात सारसेनी, म्हणजे इस्लामी, शैली भारतीय शैलीत मिसळून गेली आहे. बिशप कॉल्डवेल यांना त्यातला उरलेला भाग दक्षिण भारतातली त्या प्रकारची सर्वांत भव्य इमारत वाटला.
तिरुमल नायकांचे मंडप आणि तेप्पकुळम
देवांचे उन्हाळ्यातले विश्रामस्थान
राजवाड्याखालोखाल त्यांचे सर्वांत मोठे काम म्हणजे पुदु मंडप, “नवा मंडप.” तो देवळाच्या पूर्व गोपुरासमोर, रस्त्याच्या पलीकडे आहे. मे महिन्याच्या कडक उन्हाळ्यातले दहा दिवस देवांनी विश्रांती घ्यावी, म्हणून तो बांधला, असे म्हणतात. म्हणून त्याला वसंत मंडप, वसंताचा मंडप, असेही म्हणतात. त्याच्याभोवती दगडाचा एक अरुंद पाट फिरवला होता; रणरणत्या उन्हात हवा थंड राहावी, म्हणून असावा, असा अंदाज आहे. त्याचे लांबलचक छत ग्रॅनाइटच्या शिळांचे आहे, आणि ते भरगच्च कोरीव खांबांच्या रांगांवर उभे आहे; कोणतेही दोन खांब सारखे नाहीत. मधल्या दालनाच्या मध्याजवळ, आपल्या आधीच्या राज्यकर्त्यांमध्ये, तिरुमल आपल्या राण्यांसह दगडात उभे आहेत, माणसाएवढ्या उंचीचे. दर्शनी बाजूला मूर्तिसमूह आहेत; प्रत्येक समूह ग्रॅनाइटच्या एकाच शिळेतून कोरलेला. त्यांत मागच्या पायांवर उधळलेल्या घोड्यावर एक योद्धा आहे. घोड्याचे पुढचे पाय पायदळ सैनिकांच्या ढालींवर टेकले आहेत, आणि ते सैनिक वाघांना किंवा माणसांना मारत आहेत. वास्तुकलेचे इतिहासकार जेम्स फर्ग्युसन यांनी त्यांच्याबद्दल लिहिले, “चिकाटीच्या श्रमांनी अडचणींवर मात केल्याचे नमुने म्हणून, माझ्या माहितीप्रमाणे, इतरत्र कुठेही त्यांना तोड नाही.”
तिरुमल नायकांचे मंडप आणि तेप्पकुळम
एकाच मुहूर्तावर चौसष्ट गोपुरे
मंडपाच्या पूर्वेला एक गोपुर उभे आहे; ते कधीच पूर्ण झाले नाही. ते रायगोपुर, म्हणजे राजाचे गोपुर. एक हस्तलिखित सांगते, तिरुमलांनी वेगवेगळ्या ठिकाणी अशी चौसष्ट गोपुरे एकाच शुभमुहूर्तावर सुरू केली, आणि ती सगळी त्यांना पूर्ण करता आली नाहीत. नेल्सन यांच्या शब्दांत, कर्नाटक सुभेदारांचा इतिहास “या कथेत आणखी भर घालून” हा आकडा शहाण्णव करतो. “रायगोपुर सुरू करणे” ही तिथे एक म्हणच झाली: कोणत्याही आवाक्याबाहेरच्या, कधीच पुऱ्या न होणाऱ्या कामासाठी. तरी जे बांधले गेले, ते विशाल आहे. त्याचा तळमजला आज उभ्या असलेल्या कोणत्याही गोपुराच्या दुपटीहून जास्त जागा व्यापतो. त्यावरचे कोरीवकाम इतर कोणत्याही गोपुरापेक्षा अधिक समृद्ध आणि अधिक रेखीव आहे. त्याच्या दाराच्या दोन्ही बाजूंचे खांब एकेकच शिळा आहेत, पन्नास फुटांहून उंच आणि तीन फूट रुंद, आणि त्यांवर वेलबुट्टी कोरलेली आहे. जिल्ह्याचे गॅझेटियर लिहिणाऱ्या डब्ल्यू. फ्रान्सिस यांच्या मते, ते पूर्ण झाले असते, तर दक्षिण भारतातले ते सर्वांत सुंदर गोपुर ठरले असते. आणि त्याची प्रतिष्ठापना कधीच झाली नाही, म्हणून त्याला कधी चुनाही फासला गेला नाही; गावातल्या कितीतरी इमारती तसा चुना फासून बिघडल्या होत्या.
तिरुमल नायकांचे मंडप आणि तेप्पकुळम
मातीच्या खड्ड्यातली मूर्ती
गावाच्या आग्नेय कोपऱ्यात तेप्पकुळम आहे, “तराफ्याचे तळे.” वैगईतून आलेल्या एका कालव्यातून त्यात पाणी येते. कथा अशी, तिरुमलांच्या राजवाड्यासाठीच्या विटा इथेच बनवल्या गेल्या. माती खणताना जमिनीत पुरलेली गणपतीची एक दगडी मूर्ती सापडली; ती आज मोठ्या देवळात आहे. राजांनी ओळखले, ही जमीन पवित्र आहे, आणि त्यांनी त्या खड्ड्याचे तळे केले. फ्रान्सिस यांच्या मते ही आख्यायिका निदान एवढे तरी स्पष्ट करते, की एवढे मोठे काम गावापासून इतक्या दूर का आहे. तळे जवळजवळ पूर्ण चौरस आहे, एक हजार फूट बाय नऊशे पन्नास फूट; दक्षिण भारतातले त्या प्रकारचे सर्वांत मोठे. त्याला चारी बाजूंनी घडीव ग्रॅनाइटची बांधणी आहे, आणि प्रत्येक बाजूला पायऱ्यांचे तीन घाट पाण्यापर्यंत उतरतात. मध्ये एक बेट आहे. त्यावर, हिरव्यागार ताडामाडांच्या आणि फुललेल्या झाडांच्या मधोमध, एक लहानसे पांढरे देऊळ आहे, आणि त्याच्या प्रत्येक कोपऱ्यावर एकेक छोटा मंडप. तिरुमलांनी त्या तळ्यावर एक वार्षिक उत्सवही सुरू केला: त्या दिवशी देव सजवलेल्या, तरंगत्या तराफ्यावर बसून पाण्यावर विहार करतात.
तिरुमल नायकांचे मंडप आणि तेप्पकुळम
देवीचे लाडके
तिरुमल १६५९ मध्ये निवर्तले. कसे, ते नेल्सन यांना कोणत्याही नोंदीत सापडले नाही. पण दोन कथा सर्रास सांगितल्या जात. पहिल्या कथेत, तिरुमलांची एका साधुपुरुषावर मर्जी होती; तो खरे तर वेषांतर केलेला ख्रिस्ती मिशनरी होता. त्याने राजांचे जवळजवळ धर्मांतर घडवले, आणि राजे देवळांवर आणखी पैसा खर्च करायला नकार देऊ लागले. ब्राह्मणांनी त्यांना मारायचा निश्चय केला. देवळातले एक पुजारी कुलशेखर यांच्या नेतृत्वाखाली दोन-तीन ब्राह्मण राजांकडे आले. मीनाक्षींच्या मोठ्या देवळाखाली आम्हाला खजिन्याचे एक गुप्त तळघर सापडले आहे, ते म्हणाले; आपण एकटेच यावे. काहीही संशय न येता राजे गेले. ते आत शिरताच प्रवेशावर एक मोठी शिळा बसवून टाकली गेली, आणि त्यांना उपासमारीने मरायला सोडले गेले. पूजा करत असतानाच मीनाक्षी देवींनी त्यांना स्वर्गाला नेले, असे ब्राह्मणांनी जाहीर केले, आणि त्यांच्या पुत्राला गादीवर बसवले. दुसरी कथा अशी: तिरुमल रात्री गुपचूप एका पुजाऱ्याच्या बायकोकडे जात. एकदा अंधारात घरी परतताना ते पुजाऱ्याच्या बागेतल्या एका कठडा नसलेल्या विहिरीत पडले, आणि बुडाले. घाबरलेल्या पुजाऱ्याने विहीर मातीने बुजवली, आणि प्रमुख ब्राह्मणांना सांगितले. त्यांनी जाहीर केले, देवींनी आपल्या लाडक्याला आपल्याकडे नेले. कथा कोणतीही असो, लोकांना एकच गोष्ट सांगितली गेली: दिंडीगुलच्या स्वप्नातल्या देवी मीनाक्षींनी त्यांना स्वर्गाला नेले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जे. एच. नेल्सन, ‘द मदुरा कंट्री: अ मॅन्युअल’ (१८६८), भाग ३, पृष्ठे १२१-१२३, १३९-१४२ आणि १६५-१६७; डब्ल्यू. फ्रान्सिस, ‘मदुरा’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०६), पृष्ठे ४९-५० आणि २७१-२७४; विल्यम टेलर, ‘ओरिएंटल हिस्टॉरिकल मॅन्युस्क्रिप्ट्स’, खंड १ (१८३५), प्रस्तावना, पृष्ठ ७ (रोमन अंकांत), आणि खंड २, पृष्ठ ३१. देवळाबद्दलचे आणि चौसष्ट गोपुरांबद्दलचे हस्तलिखित म्हणजे नेल्सन ज्याला मृत्युंजय हस्तलिखित म्हणतात ते. छोट्या तपशिलांत आधारग्रंथांचे एकमत नाही. टेलर यांच्या बखरीत तिरुमलांच्या आधीचे राज्य शक १५४४ (इ.स. १६२२) मध्ये संपते, आणि ती सांगते, त्यांनी ती शहाण्णव गोपुरे श्रीरंगम आणि मदुराई यांच्या दरम्यान बांधली. फ्रान्सिस सांगतात, तिरुमल तरीही बराच काळ त्रिचनापल्लीला राहत, आणि त्यांचे नातू चोक्कनाथ यांनी राजवाड्याचा बराचसा भाग तिकडे हलवला; नेल्सन सांगतात, तिरुमलांनी एक लाख पौंडांचे व्रत घेतले होते, आणि मंडपासाठीचे एक लाख पोन म्हणजे वीस हजार पौंड. नेल्सन मंडपाचे माप शंभर यार्डांहून जास्त लांब आणि वीस ते तीस यार्ड रुंद देतात, फ्रान्सिस ३३३ फूट बाय १०५ फूट; नेल्सन यांच्याकडे मूर्तिसमूह दहा आहेत, तिरुमल आणि त्यांचे नऊ पूर्वसुरी आपापल्या राण्यांसह, दहा खांबांलगत. १९०६ मध्ये मंडपाच्या मधल्या दालनात दुकाने आणि ठेले गच्च भरलेले होते. टेलर तळे किल्ल्याच्या पूर्वेला ठेवतात. तळघराची कथा नेल्सन यांना आधी विचार करण्याजोगी वाटली: रॉबर्ट द नोबिलिबुस हे मिशनरी उच्चवर्णीय ब्राह्मणासारखे राहत; राजांच्या मदतीने त्यांनी मदुराईत पुष्कळांचे धर्मांतर केले होते, आणि ते १६५१ मध्ये निघून गेले. पण जेसुइटांनी लिहिले, तिरुमलांनी कधीच धर्मांतर केले नाही; आणि द नोबिलिबुस गेल्यानंतर आठ वर्षांनी त्यांचा खून का व्हावा, असा प्रश्न नेल्सन यांनी विचारला. विहिरीची कथा, ते पुढे म्हणतात, खरी गोष्ट, ती कोणतीही असो, बाहेर फुटल्यानंतर ब्राह्मणांनी रचलेली दिसते. विल्सन यांनी लिहिले, पुदु मंडपाला बावीस वर्षे लागली, आणि दहा लाख पौंडांहून जास्त खर्च आला; एक हस्तलिखित सांगते, १६२६ पासून सात वर्षे आणि एक लाख पोन. नेल्सन यांनी ते खरे मानले, कारण तिरुमलांनी आपल्या व्रतानुसार एकाच वेळी सुरू केलेल्या पाच मोठ्या कामांपैकी प्रत्येकावर एक लाख पोन ठेवले होते, असे सांगितले जाते. मंडपाला सुमारे वीस फूट उंचीचे १२४ खांब आहेत, चार रांगांत.