प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
बिभीषण आणि लंकेला न गेलेला देव
जमिनीला टेकू देऊ नका
कावेरी आणि कोलरून हे दोन प्रवाह जिथे पहिल्यांदा एकमेकांपासून वेगळे होतात, तिथे श्रीरंगमचे बेट आहे. तिथले विष्णूचे भव्य देऊळ साऱ्या भारतात प्रसिद्ध आहे. बेटाला नावही त्या देवळावरूनच मिळाले आहे. देव तिथे कसे आले? एक स्थानिक आख्यायिका ती कथा सांगते. ती म्हणते, देवाची ही मूर्ती रावणाचे भाऊ बिभीषण यांनी या देवळात ठेवली. रामांनी सिलोन, म्हणजे लंकेचे बेट, जिंकले, तेव्हा बिभीषणांनी त्यांना मोठी मदत केली होती. त्या उपकाराची जाण ठेवून रामांनी त्यांना ही मूर्ती दिली, लंकेला घेऊन जाण्यासाठी. पण त्याबरोबर एक इशाराही दिला. ही मूर्ती बिभीषणांनी कधीही जमिनीला टेकू देऊ नये; टेकली, तर ती तिथेच कायमची रुतून बसेल.
बिभीषण आणि लंकेला न गेलेला देव
खडकावरचे देव
लंकेच्या वाटेवर बिभीषण श्रीरंगमला थांबले. इशारा लक्षात ठेवून त्यांनी मूर्ती खाली ठेवली नाही. त्याऐवजी त्यांनी ती त्रिचनापल्लीच्या खडकावरच्या पिळ्ळैयार देवांच्या हाती दिली, क्षणभर धरून ठेवायला. पण त्या देवांनी विश्वासघात केला. त्यांनी मूर्ती जमिनीवर ठेवली, आणि ती तिथेच अचल झाली. अशा रीतीने रामांनी बिभीषणांना दिलेली मूर्ती लंकेला कधी पोचलीच नाही. जिथे ती ठेवली गेली, तिथेच, श्रीरंगमला, ती राहिली आहे. देवांची मिरवणूक निघते, तेव्हा तिची प्रतिकृती मिरवली जाते. आख्यायिकेतल्या या पिळ्ळैयारांचे देवस्थान खडकाच्या माथ्यावर आहे. खडकाच्या दक्षिण बाजूने छप्पर असलेला एक सुंदर दगडी जिना वर चढतो. त्याच्या दोन्ही बाजूंना खांबांचे देखणे मंडप आहेत. साधारण अर्ध्या उंचीवर तो उघड्यावर येतो, आणि वळणे घेत माथ्यापर्यंत जातो. तिथे पिळ्ळैयारांचे एक लहानसे देऊळ आहे. त्याला उच्चिपिळ्ळैयार कोविल म्हणतात: “माथ्यावरचे पिळ्ळैयार देऊळ.” त्यावर रोज रात्री तीन दिवे लावले जातात.
बिभीषण आणि लंकेला न गेलेला देव
सात तटबंद्या
ज्या देवळातून ती मूर्ती कधी हलली नाही, ते देऊळ अतिविशाल आहे. इंग्रज इतिहासकार रॉबर्ट ऑर्म यांनी त्याचे वर्णन केले. तेव्हा ते सात चौकोनी आवारांचे होते, एकाच्या आत दुसरे. प्रत्येक आवाराच्या प्रत्येक दारावर उंच गोपुर होते. सर्वांत बाहेरच्या भिंतीचा घेर जवळजवळ चार मैल होता. तिच्या दक्षिण दरवाजाचे काही खांब ३३ फूट लांबीच्या एकेका अखंड शिळेचे होते. पापमुक्तीसाठी द्वीपकल्पाच्या कानाकोपऱ्यातून यात्रेकरू येत, आणि प्रत्येक जण पैशाचे दान घेऊनच येई. देवळात राहणारे ब्राह्मण, त्यांच्या कुटुंबांसह, एके काळी ४०,००० हून कमी नव्हते. देवळाचे स्वतःचे आख्यायिकांचे पुस्तक, म्हणजे त्याचे स्थलपुराण, या बेटाच्या सामर्थ्याबद्दल ठाम आहे. ते सांगते, जे श्रीरंगमला येतील, इथे काही क्षण जरी राहतील, किंवा नुसते हे स्थान पाहतील, ते नरकातून, म्हणजे यमलोकातून, मुक्त होतील. मरणाच्या घटकेला त्यांना रोग आणि यातना होणार नाहीत, आणि अकाली मृत्यूही येणार नाही. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एफ. आर. हेमिंग्वे, ‘ट्रिचिनोपोली’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०७), पृष्ठे ३२१-३२२ आणि ३३९; आणि रॉबर्ट ऑर्म, ‘अ हिस्टरी ऑफ द मिलिटरी ट्रान्झॅक्शन्स ऑफ द ब्रिटिश नेशन इन इंदोस्तान’, खंड १ (१७६३), पृष्ठ १७८. ऑर्म देवळाच्या पावित्र्याचे आणखी एक कारण देतात. ते लिहितात, ब्रह्मदेव ज्या विष्णुमूर्तीची पूजा करत, तीच नेमकी मूर्ती इथे आहे, अशी लोकांची श्रद्धा होती, म्हणून हे देऊळ पूजनीय होते. त्यांच्या वर्णनात भिंती २५ फूट उंच आणि चार फूट जाड आहेत, एकमेकींपासून ३५० फूट अंतरावर; आणि देऊळ बेटाच्या पश्चिम टोकापासून सुमारे एक मैलावर, कोलरूनजवळ आहे. गॅझेटियर पुढे सांगते, की देवळाच्या इतिहासाबद्दल खात्रीने फारच थोडे माहीत आहे; स्थलपुराणाखेरीज ते कोयिल ओळुगु ही देवळाची बखर, आणि चोल राजे पहिले परांतक (९०६-४६) यांच्या काळापर्यंत मागे जाणारे शिलालेख यांचा उल्लेख करते.