प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
१३७१: गोपण रंगनाथांना परत आणतात
डोंगरावरून खाली
श्रीरंगम हे त्रिचनापल्लीजवळचे एक बेट. त्यावर रंगनाथांचे देऊळ उभे आहे; रंगनाथ हे विष्णूचे एक रूप. देवळाची स्वतःची बखर एक आठवण जपते. मलिक काफूरच्या सैन्याने श्रीरंगम लुटले, तेव्हा देवाची मूर्ती सुलतानाच्या महालात नेली गेली. दोन वर्षांनी मूर्ती महालातून बाहेर पडली होती, पण अजून घरी पोचली नव्हती. ती तिरुपतीच्या डोंगरावर होती, तिघांच्या देखरेखीखाली: एक वडील, त्याचा मुलगा आणि त्या मुलाचा मामा. मग बातमी आली, मुसलमान डोंगराच्या आणखी जवळ येत आहेत. स्वतःच्या आणि देवांच्या काळजीने त्या तिघांतल्या प्रमुखाने स्वतःला मूर्तीशी बांधून घेतले. त्याने बाकीच्या दोघांना सांगितले, मूर्ती उतारावरून हळूहळू खाली सोडा. खालच्या बाजूला नेहमी मी राहीन, म्हणजे मूर्तीला काहीही इजा होणार नाही. ते सुखरूप खाली उतरले, आणि तिथेच राहिले. डोंगराच्या पायथ्याशी, रानातली ती एक निर्जन दरी होती; सामान्य माणसे तिथे कधी फिरकतही नसत. तिथे ते रोज नेहमीच्या रीतीने देवांची पूजा करत. इकडे श्रीरंगममध्ये लोकांना वाटले, ती मूर्ती आता कधीच परत मिळणार नाही. त्यांनी देवाच्या आणि देवीच्या नव्या मूर्ती घडवल्या, आणि जुन्या मूर्तींच्या जागी त्यांची प्रतिष्ठापना केली.
१३७१: गोपण रंगनाथांना परत आणतात
रानातला माणूस
लुटीनंतर जवळजवळ साठ वर्षे श्रीरंगमच्या देवांचे स्थान त्या लपलेल्या दरीतच राहिले. वडील आणि मामा तिथेच वारले. मुलगा ऐंशी वर्षांचा म्हातारा झाला. तो “सुसंस्कृत माणसापेक्षा रानातल्या माणसासारखाच जास्त दिसत होता.” आपला शेवट जवळ आला आहे, असे वाटले, तेव्हा तो आसपासच्या डोंगरी लोकांपुढे आला. आपण तिथे कसे आणि का आलो, ते त्याने त्यांना सांगितले. त्यांच्याकडून ही बातमी गावात पोचली. ती गोपणांच्या कानी गेली. गोपण ब्राह्मण होते. नव्यानेच स्थापन झालेल्या विजयनगरच्या राज्यातर्फे ते चंद्रगिरीजवळच्या नारायणपुरमचा कारभार पाहत होते. गोपणांनी मूर्ती जिंजीला नेली; पुढे तिथेच त्यांचे मुख्य ठाणे झाले. तिथे त्यांनी ती एका देवळात ठेवली. त्या देवळाला आजही सिंगवरम म्हणतात. ती जागा सुरक्षित होती; खुद्द जिंजीहूनही तिथे पोचणे अवघड होते.
१३७१: गोपण रंगनाथांना परत आणतात
देवांची आज्ञा
गोपणांनी देवांचे काम का हाती घेतले, ते आणखी एक ग्रंथ सांगतो. स्वतः रंगनाथांनी त्यांना दर्शन दिले. मुसलमानांवर चालून जावे, त्यांचा पराभव करावा, आणि आपली पुन्हा आपल्या देवळात स्थापना करावी, असा आग्रह त्यांनी गोपणांना केला. गोपण हे विजयनगरचे सम्राट बुक्क यांचे पुत्र राजपुत्र कंपण यांच्या सैन्यातले एक सेनापती होते. कंपण मुसलमानांवर दक्षिणेकडे चालून गेले होते. तेव्हा मदुराई आणि त्रिचनापल्लीचा मुलूख मुसलमानांच्या ताब्यात होता. जिंजीत गोपणांनी मूर्ती सुरक्षित ठेवली, आणि मुसलमानांचे बळ किती आहे, याच्या बातम्या गोळा केल्या. संधी येताच ते सैन्य घेऊन श्रीरंगमवर चालून गेले. समयवरम येथे त्यांनी सगळ्या मुसलमानांचा नायनाट केला. तिकडे राजपुत्र कंपणांनी दक्षिणेतल्या सगळ्या मुसलमानी ठाण्यांचा पाडाव केला, आणि मुसलमानांना मदुराईतून हुसकावून लावले. त्यांचा एक शिलालेख सांगतो, “राजगंभीराचे राज्य ताब्यात घेऊन,” म्हणजे पांड्यांचे राज्य घेऊन, त्यांनी “स्थिर सिंहासनावरून” पृथ्वीवर राज्य केले. साळुव घराण्यासाठी लिहिलेली दोन काव्ये मात्र ही कथा वेगळी सांगतात. विजयाचा मोठा वाटा ती कंपणांच्या आणखी एका सेनापतींना देतात: साळुव घराण्याचे पूर्वज साळुव मंगू यांना. त्यांपैकी एक काव्य म्हणते, श्रीरंगमच्या देवांची त्यांच्या देवळात स्थापना मंगूंनीच केली.
१३७१: गोपण रंगनाथांना परत आणतात
आंधळा परीट
तिरुपतीच्या डोंगराच्या पायथ्याची ती जुनी मूर्ती श्रीरंगममध्ये आणली, तेव्हा एक कोडे पडले. देवळात आता दोन मूर्ती होत्या, जुनी आणि नवी. खरी मूळ मूर्ती कोणती, ते कोणालाच सांगता येईना. स्वतःच्या आठवणीवरून ओळखू शकेल, इतका म्हातारा माणूस कोणीच उरला नव्हता. शेवटी एक आंधळा परीट सापडला. त्याने नव्वदी केव्हाच ओलांडली होती. तो म्हणाला, पन्नासहून जास्त वर्षे मी देवांचे कपडे धुतले आहेत. देवांना ज्या पाण्याने स्नान घालतात, त्या पाण्याच्या वासावरून जुनी मूर्ती कोणती, ते मी अचूक सांगेन. परीक्षा घेतली गेली, आणि त्याने देवांची मूळ मूर्ती दाखवली. मूर्ती सुलतानाच्या महालातून आली, असे प्रत्येक कथा सांगत नाही. दुसऱ्या एका तमिळ ग्रंथात तिरुपतीची मूर्ती वेगळीच होती: मुसलमानांनी त्रिचनापल्ली घेतली, तेव्हा देवळाच्या स्वतःच्या रक्षकांनी ती गुपचूप दूर नेली होती. इतिहासकार एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांनी परटाच्या कथेवरून अंदाज केला, गोपणांनी दोन्ही मूर्ती परत आणल्या असाव्यात; कठीण होते ते, कोणत्या मूर्तीची स्थापना करायची, हे ठरवणे.
१३७१: गोपण रंगनाथांना परत आणतात
कृतयुग
वैकासी महिन्याच्या सतराव्या दिवशी, शक १२९३ मध्ये (इ.स. १३७१), गोपणांनी रंगनाथांची त्यांच्या देवळात पुन्हा स्थापना केली. बरोबर त्यांच्या दोन देवी होत्या, लक्ष्मी आणि भूदेवी. गोपणांनी देवळाला बावन्न गावे दिली. गोपणांना झालेल्या दर्शनाची हकीकत देणारा ग्रंथ पुढची हकीकतही सांगतो. देव घरी परतले, हे वैष्णव आचार्य वेदान्त देशिक यांनी ऐकले, तेव्हा ते घाईने श्रीरंगमला आले. त्यांनी देवांची पूजा केली. गोपणांची आणि त्यांच्या विजयाची स्तुती करणारा एक श्लोक त्यांनी रचला, आणि तो देवळाच्या भिंतीवर कोरवला. तो श्लोक गाभाऱ्याभोवतीच्या दुसऱ्या प्राकाराच्या पूर्व भिंतीवर कोरलेला आहे, आणि त्याच्याबरोबर तसाच आणखी एक. दोन्ही श्लोक सांगतात: “कीर्तीचे दर्पण” असलेल्या गोप्पणार्यांनी देवांना तिरुपतीच्या डोंगरावरून आणले, आणि काही काळ जिंजीत त्यांची पूजा केली. “ज्यांची धनुष्ये उंचावलेली होती,” अशा उन्मत्त मुसलमान सैनिकांना त्यांनी मारले. लक्ष्मी आणि भूदेवी यांच्यासह रंगनाथांची त्यांच्या स्वतःच्या नगरात स्थापना केली, आणि पुन्हा यथाविधी पूजा केली. त्यांनी “श्रीरंगाच्या भूमीला कृतयुगाशी जोडले.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘साउथ इंडिया अँड हर मुहम्मदन इन्व्हेडर्स’ (१९२१), पृष्ठे ११५-११६ आणि १६०-१६१, कोयिल ओळुगुवरून; अय्यंगार, ‘सोर्सेस ऑफ विजयनगर हिस्टरी’ (१९१९), पृष्ठे २८-३१ आणि ३५-३६, अनंतार्य यांचे प्रपन्नामृत, तेलुगू ‘जैमिनी भारतम’ आणि ‘साळुवाभ्युदयम’ यांवरून; ई. हुल्श, ‘एपिग्राफिया इंडिका’ खंड ६ (१९०२), पृष्ठे ३२२-३२५ आणि ३२९, गुरुपरंपराप्रभाव, कोयिल ओळुगु आणि गोपणांचा रंगनाथ शिलालेख (१८९२ चा क्रमांक ५५) यांवरून; आणि एफ. आर. हेमिंग्वे, ‘ट्रिचिनोपोली’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०७), पृष्ठ ४८. अय्यंगार लिहितात, या कथा कितपत विश्वासार्ह आहेत, “या विषयावर प्रकाश पडणे इष्ट आहे.” छोट्या तपशिलांत आधारग्रंथांचे एकमत नाही. अय्यंगार लुटीपासून साडेएकोणसाठ वर्षे मोजतात, त्यांतली दोन सुलतानाच्या महालात; आणि परतीची तारीख शक १२९३, परितापी संवत्सर, वैकासी १७, म्हणजे इ.स. १३७०-७१, अशी देतात; शिलालेखाची तारीख १३७१-७२ आहे. गुरुपरंपराप्रभाव हा अर्वाचीन तमिळ ग्रंथ आहे. हुल्श यांच्या कोयिल ओळुगुत मूर्ती कालिकत आणि पुंगनूर मार्गे मेलकोटेला आणि मग तिरुपतीला जाते, गोपण हे जिंजीत (सेंजीत) राहणारे हरिहर राजांचे अधिकारी आहेत, आणि तिथल्या देवळाचे नाव सिंगपुरम आहे; पुढे हरिहर आणि त्यांचे पुत्र विरुप्पण यांनी श्रीरंगमच्या देवळात तुलापुरुषाचा विधी केला. हेमिंग्वे सांगतात, १३२७ मध्ये नेलेल्या मूर्तींपैकी एक गोपणांनी परत आणली. साळुव काव्ये मंगूंची दाने साठ हजार सुवर्ण माडा, किंवा एक हजार शाळिग्राम आणि आठ गावे, अशी देतात. हुल्श यांनी लिहिले, त्या श्लोकाच्या तारखेचा अर्थ असा: एक तर देशिक आणि गोपण यांना समकालीन मानणारे ग्रंथ चुकतात, किंवा, आणि याचीच शक्यता जास्त, देशिकांच्या जन्माचे दिलेले वर्ष, १२६९-७०, “निव्वळ कल्पित आहे.”