प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
रंगनाथाच्या मूर्तीचे पलायन
देवापुढे टाकलेल्या चिठ्ठ्या
श्रीरंगम हे त्रिचनापल्लीजवळचे एक बेट. त्यावर रंगनाथांचे देऊळ आहे; रंगनाथ हे विष्णूचे एक रूप. वैष्णव संत रामानुज यांनी इथे आपले अखेरचे निवासस्थान केले, म्हणूनही हे गाव पवित्र मानले जाते. इथल्या परंपरेने आचार्यांची चरित्रे एका संस्कृत ग्रंथात जपली आहेत. तो सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीला लिहिला गेला. आचार्य म्हणजे एकामागून एक इथे संप्रदायाचे नेतृत्व करणारे गुरू. त्यांपैकी पिळ्ळै लोकाचार्य आणि वेदान्त देशिक यांच्या चरित्रांत, देवांना पळून जावे लागले त्या दिवसाची हकीकत येते. वर्षातून एकदा, रात्रीच्या वेळी, देवांना कोलरून नदीच्या काठी नेले जाई. ती जागा गावाच्या थोडी आग्नेयेला होती. तिथे काही तासांचा उत्सव होई. तिथे पूजा चालू असतानाच एक जासूद लोकाचार्यांपुढे आला. एक क्रूर यवन, म्हणजे मुसलमान, फौज घेऊन श्रीरंगमवर चालून येत होता. वाटेतले प्रत्येक देऊळ आणि ब्राह्मणांचे प्रत्येक गाव तो उद्ध्वस्त करत होता. लोकांना काय करावे ते सुचेना. उत्सव अर्धवट टाकून देवांना नेता येत नव्हते. म्हणून सगळ्यांनी मिळून विचार केला, आणि राहायचे की पळायचे, यासाठी देवापुढे चिठ्ठ्या टाकल्या. कौल आला: राहा. ते राहिले, आणि उत्सव पुढे चालू ठेवला.
रंगनाथाच्या मूर्तीचे पलायन
चिणलेला गाभारा
मग दुसरा जासूद आला. आक्रमक कण्णनूरला पोचला होता, आणि तिथून थेट श्रीरंगमवर चालून येत होता. लोकाचार्यांनी वेदान्त देशिकांना विचारले, आता काय करावे? सगळ्यांनी घाईघाईने विधी आटोपले. देशिकांच्या सल्ल्याने देवांना आणि त्यांच्या देवींना एका लहानशा पालखीत ठेवले, आणि लोकाचार्य त्यांना घेऊन निघाले. बरोबर काही धीट अनुयायी आणि भोई होते. ते गेल्यावर देशिकांनी देवळाचा अगदी आतला गाभारा भिंत घालून चिणून टाकला, आणि उरलेल्यांबरोबर पळायची तयारी केली. उत्सवाला जमलेला जनसमुदाय मागेच थांबला, आणि हल्ल्याला तोंड द्यायला सज्ज झाला. फार वाट पाहावी लागली नाही. त्यांच्यावर हल्ला झाला, आणि मोठ्या संख्येने त्यांचा संहार झाला. आक्रमकाने श्रीरंगमच्या वेशी फोडल्या, आणि तिथल्या फार मोठ्या संख्येने लोकांची कत्तल केली. हल्ला होण्याच्या अगदी आधी एका विद्वानांनी देशिकांना बोलावून घेतले. ते होते कूरम घराण्याचे सुदर्शन भट्ट. त्यांनी श्रीभाष्यावर श्रुतप्रकाशिका नावाची प्रसिद्ध टीका लिहिली होती. तिची एकच हस्तलिखित प्रत होती. येणाऱ्या संकटातून आपण वाचणार नाही, अशी त्यांना भीती वाटली. म्हणून त्यांनी ती प्रत देशिकांच्या हाती सोपवली, आणि तिच्याबरोबर आपले दोन लहान मुलगेही. त्या कत्तलीतून देशिक निसटले, दोन लहान मुले आणि तो ग्रंथ घेऊन. निर्जन वाटांनी ते म्हैसूरमधल्या मेलकोटेला पोचले.
रंगनाथाच्या मूर्तीचे पलायन
रानावनांतून
लोकाचार्य आणि त्यांचे सोबती देवांना घेऊन दक्षिणेकडे निघाले. रस्त्याने गेलो तर शत्रू गाठेल, अशी त्यांना भीती होती. म्हणून ते रस्त्याच्या जवळ राहिले, पण रस्त्यावरून गेले नाहीत; जंगलांतून आणि ओसाड मुलखातून हळूहळू पुढे सरकले. शत्रू जवळ आल्याचे बहुधा त्यांच्या कानी आले, आणि ते पुन्हा वाट बदलून दाट जंगलातून ज्योतिष्कुडी नावाच्या ठिकाणी गेले. तिथे ते काही महिने राहिले. जंगलात चोरांनी देवांचे सगळे मौल्यवान दागिने लुटले, आणि लोकाचार्यांचे सामानही. ज्योतिष्कुडीत त्यांना बातमी येऊन पोचली. श्रीरंगमचे बहुतेक लोक कापले गेले होते. देवळाची लूट होऊन ते भ्रष्ट केले गेले होते. लोकाचार्यांच्या ओळखीचे आणि जिव्हाळ्याचे सगळे लोक मृत्युमुखी पडले होते. ते ऐकून लोकाचार्य आजारी पडले, आणि निवर्तले. आपल्या पूज्य नेत्यांचे अंत्यसंस्कार पूर्ण होईपर्यंत त्यांचे सोबती तिथेच राहिले. मग ते देवांना घेऊन पुढे निघाले. मदुराईजवळच्या अळगर डोंगरावर ते सुमारे वर्षभर राहिले. तीही जागा सुरक्षित उरली नाही, तेव्हा ते दक्षिणेकडे गेले, आणि पलीकडे त्रावणकोरात उतरले. पश्चिम किनाऱ्याने एका वैष्णव तीर्थातून दुसऱ्या तीर्थात जात ते कालिकतपर्यंत पोचले. तिथून ते म्हैसूरकडे वळले, आणि मेलकोटेला बराच काळ राहिले. शेवटी रस्ते सुरक्षित वाटू लागले, तेव्हा त्यांनी मूर्ती तिरुपतीला नेली, आणि तिथे काही वर्षे देवांची पूजा झाली.
रंगनाथाच्या मूर्तीचे पलायन
गोपुरावरची नर्तकी
मागे श्रीरंगम विजेत्याच्या ताब्यात होते. त्या दिवसांची एक करुण कथा संप्रदायाच्या इतिहासावरच्या एका तेलुगू ग्रंथात येते. तो मुसलमान सरदार देवळातल्या एका नर्तकीवर भाळला होता. तिने त्याला भुलवले, आणि दगा करून देवळाच्या एका गोपुरावरून खाली ढकलून ठार केले. गोपुर म्हणजे देवळाच्या प्रवेशद्वारावरचा उंच मनोरा. असे करून, तो ग्रंथ सांगतो, तिने देवळाचा पुरता विध्वंस होऊ दिला नाही. मग, असे सांगतात, तिने त्याच गोपुरावरून स्वतः खाली उडी घेतली. इतिहासकार एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांच्या काळी, तिने जे केले त्याच्या स्मरणार्थ तिच्या वंशजांना श्रीरंगमच्या देवळात अजूनही काही हक्क होते. तो संस्कृत ग्रंथ आणखी एकाची हकीकत सांगतो. तोही गाव आणि विजेता यांच्यामध्ये उभा राहिला. श्रीरंगम हाती गेल्यानंतर काही काळाने एका तमिळ ब्राह्मणाने विजेत्याची मर्जी संपादन केली. त्याने विजेत्याला श्रीरंगम सोडून समयवरमला जायला राजी केले, आणि स्वतःला त्या जागेचा व्यवस्थापक नेमून घेतले. त्याने देवळाचे आणि वाचलेल्या लोकांचे कत्तलीपासून रक्षण केले, आणि पळून गेलेल्यांपैकी काही घरी परतले. हे कधी घडले? देवळाची स्वतःची बखर अक्षय संवत्सर असे वर्ष देते. अय्यंगार यांनी ते शक १२४९ असे वाचले; त्याप्रमाणे घटना इ.स. १३२७-२८ मध्ये येते. तेव्हा मुहम्मद बिन तुघलकाने दक्षिणेवर एक स्वारी पाठवली होती.
रंगनाथाच्या मूर्तीचे पलायन
देव घरी परततात
शेवटी, त्या संस्कृत ग्रंथाच्या हकीकतीत, रंगनाथांनी गोपण नावाच्या सरदारांना दर्शन दिले. मुसलमानांवर चालून जावे, त्यांचा पराभव करावा, आणि देवांची पुन्हा त्यांच्या देवळात स्थापना करावी, असा आग्रह त्यांनी गोपणांना केला. गोपण हे विजयनगरचे सम्राट बुक्क यांचे पुत्र राजपुत्र कंपण यांच्या सैन्यातले एक ब्राह्मण सेनापती होते. गोपण तिरुपतीला गेले, मूर्ती घेतल्या, आणि दक्षिणेकडे कूच केले. मुसलमानांचे बळ किती आहे, याचा अंदाज घेत असताना काही काळ त्यांनी मूर्ती जिंजीजवळच्या एका खडकात कोरलेल्या देवळात ठेवल्या. योग्य वेळ येताच ते श्रीरंगमवर चालून गेले. समयवरम येथे त्यांनी मुसलमानांचा नायनाट केला, आणि मूर्तींची पुन्हा त्यांच्या देवळात स्थापना केली. हे वेदान्त देशिकांनी ऐकले, तेव्हा ते घाईने श्रीरंगमला परतले. दोन मुले आणि तो ग्रंथ घेऊन ज्या गावातून ते पळाले होते, तेच हे गाव. त्यांनी देवांची पूजा केली, गोपणांची आणि त्यांच्या विजयाची स्तुती करणारा एक श्लोक रचला, आणि तो देवळाच्या भिंतीवर कोरवला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘सोर्सेस ऑफ विजयनगर हिस्टरी’ (१९१९), पृष्ठ ८ (रोमन अंकांत), पृष्ठे ३४-३६ आणि ४०-४१, त्यातील अनंतार्य यांच्या प्रपन्नामृतावरून (अय्यंगार लिहितात, ते सतराव्या शतकाच्या पहिल्या दशकांत रचले गेले) आणि केशवाचार्य यांच्या आचार्यसूक्तिमुक्तावलीवरून; अय्यंगार, ‘साउथ इंडिया अँड हर मुहम्मदन इन्व्हेडर्स’ (१९२१), पृष्ठे १५७-१६१; ई. हुल्श, ‘एपिग्राफिया इंडिका’ खंड ६ (१९०२), पृष्ठे ३२२-३२३, गुरुपरंपराप्रभाव आणि कोयिल ओळुगु यांवरून; आणि एफ. आर. हेमिंग्वे, ‘ट्रिचिनोपोली’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०७), पृष्ठ ३२३. मार्ग अय्यंगार (१९२१) यांनी दिला आहे: श्रीरंगमपासून पुदुक्कोट्टईतून, तिरुप्पत्तूरच्या पुढे तिरुक्कोष्टियूर, ज्योतिष्कुडी (ते बहुधा काळैयारकोविल असावे, असे त्यांना वाटले), अळगर डोंगर, आळवार तिरुनगरी, त्रावणकोर, कालिकत, तेरुक्कणंबी, पुंगनूर, मेलकोटे आणि तिरुपती. अय्यंगार पुढे म्हणतात, या कथा स्वतः कितपत विश्वासार्ह आहेत, “या विषयावर प्रकाश पडणे इष्ट आहे.” छोट्या तपशिलांत आधारग्रंथांचे एकमत नाही. प्रपन्नामृतात आक्रमक कण्णनूरला पोचला होता; अय्यंगार लिहितात, त्याची चपळ तुकडी नदीपलीकडे पाच मैलांवरच्या समयवरमवरून “धडाक्याने पुढे निघाली होती.” अय्यंगार त्या विद्वानांना त्यांच्या ग्रंथावरून श्रुतप्रकाशिकाचार्य म्हणतात, आणि देशिक म्हैसूरच्या सीमेवरच्या सत्यमंगलमला पोचले असे सांगतात; प्रपन्नामृतात जंगलात लुटले गेल्यावर लोकाचार्यांना जगण्याची इच्छाच उरली नव्हती. कोयिल ओळुगुचा स्वतःचा आकडा शक ११४९ आहे; ई. हुल्श आणि अय्यंगार तो शक १२४९ असा वाचतात, कारण अक्षय संवत्सर त्याच वर्षाशी जुळते. ही बखर देवांना ज्योतिष्कुडी, अळगर डोंगर, कालिकत आणि पुंगनूर मार्गे मेलकोटेला आणि मग तिरुपतीला नेते, आणि गोपणांना जिंजीला राहणारे हरिहर राजांचे अधिकारी मानते; गुरुपरंपराप्रभाव हा अर्वाचीन तमिळ ग्रंथ एवढेच सांगतो, की देवळाच्या रक्षकांनी मूर्ती गुपचूप तिरुपतीला नेली.