प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
मदुराईतील शिवाच्या तीन लीला
बांगडीवाला
मदुराई हे पांड्य राजांचे जुने नगर. तिथल्या देवळाची आख्यायिका देवाच्या पवित्र लीला एकेक करून सांगते: शिवांनी नगरातल्या लोकांमध्ये खेळलेले खेळ, काही तर वेश बदलून. त्यांपैकी या तीन. एकदा एका वनात ऋषी आपल्या पत्नींसह राहत होते. शिव तिथे एका देखण्या संन्याशाच्या वेशात भिक्षा मागत आले, आणि ऋषिपत्नी त्यांच्या प्रेमात वेड्या झाल्या. त्या त्यांच्याभोवती गर्दी करू लागल्या; प्रत्येकीला त्यांना आपल्या घरी न्यायचे होते. त्यांच्या हातांतून बांगड्या गळून पडल्या, आणि शिवांनी त्या गोळा केल्या. पत्नींचे हे वागणे पाहून ऋषी संतापले, आणि त्यांनी त्यांना शाप दिला: तुम्ही मदुराईत व्यापाऱ्यांच्या मुली म्हणून पुन्हा जन्माला याल. तशाच त्या जन्मल्या. मग एके दिवशी मदुराईच्या रस्त्यांतून एक अतिशय देखणा बांगडीवाला आला. वनात गोळा केलेल्या त्याच बांगड्या तो विकत होता. ते शिव होते. स्त्रियांचे हात हातात घेऊन त्यांनी त्यांना त्या बांगड्या भरल्या, आणि वनात जसे, तसेच त्यांचे मन पुन्हा चाळवले. एका पाठानुसार, त्या स्त्रियांना त्यांच्यापासून मुले झाली. दुसऱ्या पाठानुसार, त्यांच्या हातांतल्या बांगड्या पूर्वीसारख्याच पुन्हा गळून पडल्या, आणि त्यावरून लोकांना कळले, की तो बांगडीवाला म्हणजे लीला करणारे देव होते.
मदुराईतील शिवाच्या तीन लीला
घोड्यांचे पैसे
मदुराईचे राजे अरिमर्दन पांड्य यांच्या कारकिर्दीत, वैगई नदीकाठच्या वाथवूर गावी, एका ब्राह्मणाचे विलक्षण बुद्धिमान पुत्र राहत होते. राजांनी त्यांना मंत्री केले, आणि अखेर मुख्य मंत्री. पण त्यांचे मन या जगातल्या गोष्टींतून उडाले होते. एके दिवशी घोडदळाच्या अधिकाऱ्यांनी राजांना सांगितले, घोड्यांची फार निकड आहे. राजांनी खजिन्यातले पैसे देऊन मुख्य मंत्र्यांना पेरंतुरी बंदराकडे पाठवले. तिथे घोडे जहाजांतून विक्रीला येत. मंत्र्यांनी पैसे उंटांवर लादले, आणि आधी देवळात प्रार्थना केली: हे पैसे देवळासाठी कसे खर्च करावे, ते देवाने दाखवावे. वाटेत त्यांना गुरूची ओढ लागली. शिवांनी त्यांची इच्छा आधीच पुरी केली होती. ब्राह्मणाच्या वेशात देव कुरिंथै नावाच्या एका झाडाखाली बसून शिष्यांना धर्मग्रंथ शिकवत होते. मंत्री त्यांच्याजवळ जाऊन बसले, आणि त्या ब्राह्मणांनी त्यांच्या मस्तकावर पाय ठेवून त्यांना उपदेश केला. मंत्र्यांनी आपल्या गुरूंची स्तुती इतक्या निर्दोष पद्यांत केली, की त्यांना माणिक्यवाचकर हे नाव मिळाले: “रचनाकारांतले रत्न.” मग त्यांनी गुरूंना दाखवले, की तिथले देऊळ कसे मोडकळीला आले आहे, आणि घोड्यांचे पैसे त्यावर खर्च करायची तयारी दाखवली. “तुमच्या मनाला येईल तसे करा,” गुरू म्हणाले, आणि अंतर्धान पावले. मंत्र्यांनी पैन् पै देवळावर खर्च केली.
मदुराईतील शिवाच्या तीन लीला
घोडे येतील
त्यांनी राजांना निरोप पाठवला, की घोडे ऑगस्टमध्ये जहाजाने येतील. एका आकाशवाणीने त्यांना धीर दिला, आणि स्वप्नात देवांनी सांगितले: निर्भयपणे मदुराईला परत जा; घोडे येतील. म्हणून ते परत गेले, आणि राजांना तीन दिवसांत घोडे आणून देण्याचे वचन दिले. घरच्यांनी आणि मित्रांनी त्यांना दोष दिला, तेव्हा ते म्हणाले, मी आता शिवांचा दास झालो आहे. तुम्ही मला तलवारीने मारा, नाही तर आगीत जाळा; मला त्याचे काही नाही. तिसऱ्या दिवशी घोडे आले नाहीत. राजांच्या माणसांनी मंत्र्यांना पकडून त्यांचा छळ केला. ते हात डोक्यावर जोडून जमिनीवर पालथे पडून राहिले, शिवांचे चिंतन करत. ते जितके सोशिकपणे सहन करत, तितका छळ वाढत गेला. माणसांनी त्यांना एका घाणेरड्या तुरुंगात टाकले; पण त्यांना तो फुलांच्या बागेसारखा वाटला. सकाळी देवळातल्या पूजेचे वाद्यसंगीत ऐकून त्यांनी देवांचा धावा केला: माझे दुःख पाहा, आणि ते संपवा.
मदुराईतील शिवाच्या तीन लीला
कोल्ह्यांचे घोडे
शिवांनी ते ऐकले. त्यांनी नंदी आणि आपल्या इतर गणांना आज्ञा केली: वनात जा, तिथल्या कोल्ह्यांचे घोडे करा, आणि ते राजांकडे घेऊन जा. हे सारे वेळेत घडले, आणि मंत्री वधापासून वाचले. घोड्यांचा एक थक्क करणारा तांडा मदुराईत आला. त्याच्या अग्रभागी, त्यांचे प्रमुख म्हणून, स्वतः देव एका घोड्यावर बसून आले; तो घोडा म्हणजे वेश बदललेले नंदी होते. राजांनी मोतद्दारांना विचारले, तुमचा प्रमुख कोण? त्यांनी देवांकडे बोट दाखवले. भान विसरून राजांनी त्यांना नमस्कार केला, आणि क्षणात त्यांना लाज वाटली. प्रमुखांनी राजांना घोड्यांचे गुण सांगितले. ते नगराच्या तटबंदीवरून उडी मारतील, खिडक्यांतून आरपार जातील. ज्या घरी असा घोडा असेल, त्या घराची भरभराट होईल. त्यांची धूळ स्वर्गापर्यंत उडाली. शेवटी ते म्हणाले, हे सगळे घोडे राजांच्याच पैशाने, त्यांच्या उत्तम मंत्र्यांच्या हातून, खरेदी केले आहेत. त्यांनी एक घोडा स्वतःच्या हाताने राजांना दिला, बाकी सगळे सुपूर्द केले, आणि आपल्या गणांसह अंतर्धान पावले. राजांनी मंत्र्यांची सुटका करून त्यांचा सन्मान केला. देव देवळात परत गेले, आणि देवींना आपली लीला सांगितली. देवी थक्क झाल्या.
मदुराईतील शिवाच्या तीन लीला
घोड्यांचे कोल्हे
त्या रात्री, ओळीने बांधून ठेवलेल्या घोड्यांचे देवांनी पुन्हा कोल्हे केले. आणि कोल्हे एकमेकांना म्हणाले: “आपल्याला मयतीचे वाद्य आणि शोक करणाऱ्यांचा आक्रोश आवडतो. इथे दिवसभर आपल्याला ओझी वाहायला लावली, आणि चाबकाने फोडून काढले. खेकडे-शिंपले खायला नाहीत; आहे फक्त हरभरा आणि गवत, ते आपल्याला नको. त्यापेक्षा दोर तोडून आपल्या रानात परत जाऊ.” त्यांनी दोर तोडले, आणि जुन्या पागेतल्या मेलेल्या घोड्यांवर तुटून पडले. त्यांच्या कोल्हेकुईने रखवालदार धावत आले. काही कोल्हे भिंतींवरून चढून पळाले, काही खिडक्यांतून, काही गटारांतून; काही म्हातारे, अशक्त कोल्हे थरथरत मागेच राहिले. कुत्री भुंकू लागली, पक्षी जागे होऊन ओरडू लागले, आणि साऱ्या नगरभर कोल्हेच कोल्हे झाले. सकाळपर्यंत ते पुन्हा रानात परतले होते. संतापलेल्या राजांनी मंत्र्यांना पैसे परत करायचा हुकूम दिला. त्यांच्या माणसांनी मंत्र्यांना उघड्या माळावर उन्हात ठेवले. डोक्यावर एक दगड, आणि दोन्ही हातांत एकेक जड दगड. पैसे भरेपर्यंत असेच राहायचे होते.
मदुराईतील शिवाच्या तीन लीला
नदीला पूर
देव नाराज झाले, आणि त्यांनी वैगई नदीकडे एक कटाक्ष टाकला. नदीला इशारा कळला. ती धावत खाली आली, काठ ओलांडून रस्त्यांत आणि घरांत घुसली. पाणी लोकांच्या कमरेपर्यंत आले, मग खांद्यापर्यंत. लोक माडीवर चढले, तर पाणी तिथेही आले. “हे राजाच्या अन्यायामुळे आहे का?” लोक आक्रोशले. “की ही देवाची लीला आहे?” छळ करणारे आपल्या बायका-मुलांना वाचवायला धावले. सुटलेले माणिक्यवाचकर शांतपणे देवळात गेले, आणि त्यांनी आपले ध्यान पुढे चालू ठेवले. राजांनी नदीला बांध घालण्याचा हुकूम दिला, आणि प्रत्येक घरमालकाला काठाचा एकेक तुकडा उंच करायला नेमून दिला. त्यांच्यात वंती नावाची एक गरीब म्हातारी होती. तिला कोणी नव्हते; पिठाच्या वड्या करून ती पोट भरत असे. काम करण्याइतकी ताकद नसल्याने तिने देवांची प्रार्थना केली. थोड्याच वेळात एक मजूर आला. अंगावर अगदी मळके वस्त्र, अर्धपोटी, तो काम मागत होता. मजुरीदाखल पिठाच्या वड्या देण्याच्या बोलीवर तिने त्याला कामावर ठेवले. त्याने काम काही केले नाही. तो इकडेतिकडे भटकला, आणखी वड्या खाल्ल्या, झाडाखाली झोपला, आणि इतरांच्या खोड्या काढल्या. एकदा तो मातीच्या ओझ्यासह नदीत पडला; तो बुडाला असे सगळ्यांना वाटत असताना धडपडत बाहेर आला.
मदुराईतील शिवाच्या तीन लीला
छडीचा फटका
देखरेख करणाऱ्या मंत्र्यांना दिसले, की इतर सगळीकडे पाणी थोपवले गेले होते, पण याच्या तुकड्यातून ते अजून आत घुसत होते. तो फार देखणा होता, मजुरापेक्षा एखाद्या राजपुत्रासारखा दिसत होता. म्हणून त्याला फटके मारायला ते घाबरले, आणि त्यांनी राजांना कळवले. राजे स्वतः आले, आणि त्यांनी त्याला विचारले, तू कोण? उत्तर आले नाही. रागावून राजांनी त्याच्या खांद्यावर छडीचा एक फटका मारला. मजुराने मातीची टोपली खाली टाकली, आणि तो अंतर्धान पावला; आणि त्या एका टोपलीने बांध पूर्ण झाला. तो फटका राजवाड्यातल्या प्रत्येकाला लागला, माणसांना आणि जनावरांना; सूर्य, चंद्र, ग्रह आणि तारे यांनाही. स्वर्गात ब्रह्मदेव विचलित झाले, आणि विष्णू झोपेतून जागे झाले. मदुराईतल्या प्रत्येक जीवाच्या अंगावर छडीचा वळ उमटला, कारण शिव सर्वत्र आहेत. आणि आपल्या मजुरापायी आपल्याला शिक्षा होईल, या भीतीने ती म्हातारी मरून पडली, आणि तिला स्वर्गात नेण्यात आले. मग देव आकाशात नंदीवर आरूढ होऊन प्रकट झाले, आणि आकाशवाणीने राजांना आपल्या मंत्र्यांची क्षमा मागायला सांगितले. राजांनी क्षमा मागितली, आणि माणिक्यवाचकरांनी त्यांना क्षमा केली.
मदुराईतील शिवाच्या तीन लीला
अनावर अश्रू
मग माणिक्यवाचकरांनी जाहीर केले, की आता ते चिदंबरमला जाऊन राहणार. राजांना त्यांच्याबरोबर जायचे होते, पण मंत्र्यांनी त्यांना मनाई केली. चिदंबरमजवळच्या एका वनात ते कठोर भक्ती करत राहिले, आणि तिथे त्यांनी वादात बौद्धांना हरवले. एक कथा सांगते, शेवटी त्यांचे प्राण दिव्य तेजात विलीन झाले. त्यांच्या चरित्राचा आणखी एक ग्रंथ सांगतो, की धूप अर्पण करत असताना ते धुपाच्या धुरात विरघळून गेले. इंग्रज विद्वान विल्यम टेलर यांना ही सगळी कथा शैवांना फार प्रिय असलेली आढळली. अनेक वर्षांपूर्वी त्यांनी मजुराची ही कथा एका बुद्धिमान, समंजस माणसाकडून ऐकली होती. देवांना बसलेल्या फटक्याचा उल्लेख होताच त्या माणसाला “उचंबळून येणारे अश्रू आवरता आले नाहीत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: विल्यम टेलर, ‘ओरिएंटल हिस्टॉरिकल मॅन्युस्क्रिप्ट्स’, खंड १ (१८३५), पृष्ठे ३७, ८६ आणि १०४-११०, मदुराईच्या स्थलपुराणाच्या एका तमिळ पाठाचा त्यांनी दिलेला सारांश; जे. एच. नेल्सन, ‘द मदुरा कंट्री: अ मॅन्युअल’ (१८६८), भाग ३, पृष्ठे २१ आणि ३४-३६; आणि डब्ल्यू. फ्रान्सिस, ‘मदुरा’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०६), पृष्ठे २९०-२९१. टेलर आणि नेल्सन यांच्या क्रमानुसार या देवाच्या बत्तिसाव्या आणि अठ्ठावन्न ते एकसष्टाव्या लीला आहेत; टेलर यांनी दिलेल्या पांड्य राजांच्या बखरीत मंत्र्यांची कथा अरिमर्दन यांच्या कारकिर्दीत येते. बांगडीवाल्याच्या कथेचे दोन शेवट नेल्सन (मुले) आणि टेलर (बांगड्या गळून पडतात) यांचे आहेत; माणिक्यवाचकर हे नाव फ्रान्सिस यांचे; ते त्याचा अर्थ “ज्यांचे बोल माणकांसारखे आहेत” असा देतात. छोट्या तपशिलांत पाठांत फरक आहेत. नेल्सन गावाचे नाव वत्थपुर देतात; त्यांच्या पाठात मंत्री वाटेतल्या एका तीर्थक्षेत्री पैसे खर्च करतात, त्यांचा छळ पाठीवर दगड ठेवून आणि हातांना चिमटे लावून होतो, आणि देव चार वेदांच्या बनलेल्या पांढऱ्या घोड्यावर बसून येतात; भुकेने वेडे झालेले त्यांचे कोल्हे काही मोतद्दारांना आणि राजांच्या घोड्यांना मारतात. फ्रान्सिस यांच्या पाठात कोल्हे “मदुराच्या रस्त्यांतून कोल्हेकुई करत” धावतात; ते सांगतात, की या संतांनी तिरुवाचकम रचले; त्यांचे घर त्यांच्या जन्मगावी, तिरुवादूरला, अजूनही दाखवले जाते, आणि काहींच्या मते ते पाचव्या शतकाच्या मध्याइतक्या जुन्या काळी होऊन गेले. टेलर यांच्या पाठात मंत्री आपल्या अनुयायांकरवी निरोप पाठवतात, पण ते भीतीने काहीच सांगत नाहीत; प्रत्येक जीवावर उमटलेला छडीचा वळ आणि म्हातारीचा मृत्यू नेल्सन यांच्या पाठातले आहेत, आणि त्यांच्या पाठात आकाशवाणी मंत्र्यांना पैसे परत करण्यातूनही मुक्त करते. नेल्सन यांच्या पाठात म्हातारीचे नाव अंबू आहे, आणि शिव तिच्याकडे सोळा वर्षांच्या मजुराच्या रूपात येतात. टेलर नोंदवतात, की डोक्यावर एक आणि प्रत्येक हातात एक दगड, ही हट्टी कर्जदाराकडून पैसे वसूल करण्याची एक गावठी पद्धत होती. ‘वाथूर पुराण’ संतांना वैगईच्या तापलेल्या वाळूवर ताणून ठेवल्याचे सांगते. नेल्सन यांच्या पाठात, आपल्या मुक्या मुलीला चिदंबरमला आणणारे चोल राजे, संतांनी तिला बरे केल्यावर शैव झाले; हरलो तर तेलाच्या घाण्यात चिरडले जाऊ, असे बौद्धांनी मान्य केले होते, आणि त्याप्रमाणे राजांनी त्यांना घाण्यात चिरडवले.