प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
विश्वनाथ नायकांची मदुराई
गंगेचे वरदान
विश्वनाथ नायकांनी मदुराई जिंकली, आणि त्यांच्यानंतर नायक राजांचा एक वंश तिथे राज्य करत राहिला. जे. एच. नेल्सन यांच्या काळीही तिथले लोक त्यांची आठवण काढत: “एक थोर आणि चांगले राज्यकर्ते, ज्यांचे या देशावर फार उपकार आहेत.” कर्नाटक सुभेदारांच्या इतिहासाची एक हस्तलिखित बखर त्यांच्या जन्माची कथा सांगते. त्यांचे वडील नागम हे रायरांच्या सेवेतले एक सेनापती होते; विजयनगरच्या सम्राटांना रायर म्हणत. नागमांना बराच काळ मूलबाळ नव्हते. वारस हवा, म्हणून ते पुष्कळ संपत्ती घेऊन काशीच्या यात्रेला गेले, आणि तिथे सढळ हाताने दानधर्म केला. पतिपत्नी रोज गंगेत स्नान करत, आणि दिवसातून फक्त तीन मुठी अळणी भात खात. रात्रंदिवस ते विश्वनाथांच्या गाभाऱ्यात उपासना करत. चाळीस दिवसांनी देव रात्री स्वप्नात त्यांच्यापुढे प्रकट झाले. “उद्या गंगेत तुम्हाला माझे दर्शन होईल,” ते म्हणाले. मग तुम्ही घरी जा; तुम्हाला मूल होईल. दुसऱ्या दिवशी सकाळी ते स्नान करत असताना दगडासारखे काहीतरी त्यांच्या गुडघ्यांवर आपटले. ते नदीत दुसरीकडे गेले; तिथेही तसेच झाले. तिसऱ्या ठिकाणीही पुन्हा तसेच. तेव्हा त्यांनी नदीच्या तळाशी हातांनी चाचपून पाहिले, आणि शिवलिंगाच्या आकाराचा एक पाचू वर काढला. त्यांना पुत्र झाला, आणि देवाच्या नावावरून त्यांनी त्याचे नाव विश्वनाथ ठेवले.
विश्वनाथ नायकांची मदुराई
एकाच घावात
मुलाला तलवारबाजीचे आणि सगळ्या शस्त्रांचे शिक्षण मिळाले. ते सोळा वर्षांचे असताना नवरात्र आले. राजधानीत दुर्गादेवींचे एक देऊळ होते, आणि दहाव्या दिवशी त्यांना एक रानरेडा बळी दिला जाई. त्याचे मुंडके एकाच घावात उडवावे लागे. तसे झाले नाही, तर राज्यावर संकट येते, असे एक जुनी परंपरा सांगे. त्या वर्षी रायरांच्या शिकाऱ्यांनी जाळ्यात असा एक रेडा पकडला, की त्याची शिंगे मागे वळून शेपटीपर्यंत पोचत होती. रायरांना आणि त्यांच्या मंत्र्यांना वाटले, पुन्हा पुन्हा घाव घातले, तरी ही मान तुटणार नाही. नवव्या रात्री देवी विश्वनाथांच्या स्वप्नात आल्या. त्या म्हणाल्या, रायरांकडे जा, आणि हे काम मी करतो, असे सांग. शस्त्रागारातल्या एका पेटीत, सगळ्या शस्त्रांच्या वर, तुला एक तलवार सापडेल: दोन हात लांब आणि आठ इंच रुंद. तिने तू शिंगे आणि मान दोन्ही एका घावात छाटशील. आणि एक दिवस, त्या म्हणाल्या, राजदंड तुझ्या हाती येईल. सकाळी विश्वनाथ रायरांकडे गेले. “तू तर अजून पोर आहेस,” रायर म्हणाले; “हे तुला कसे जमणार?” विश्वनाथांनी नम्रपणे उत्तर दिले, “मला जमले नाही, तर देवीच्या शांतीसाठी मलाच लगेच बळी द्यायला आपण मोकळे आहात.” देवींनी सांगितली होती, तशीच ती तलवार त्यांना सापडली, आणि एकाच घावात मुंडके जमिनीवर पडले. रायरांनी त्यांना मिठी मारली, आणि अंगावरचे सगळे दागिने आणि वस्त्रे त्यांना देऊन टाकली.
विश्वनाथ नायकांची मदुराई
“त्या बंडखोराचे मस्तक आणा”
बखरीच्या हकीकतीत, त्या काळी मदुराईत अजून पांड्य वंशाचे एक राजे होते, चंद्रशेखर. तंजावरच्या राजांनी त्यांचे राज्य बळकावले. पांड्य राजे आपल्या पुत्राला घेऊन रायरांकडे पळून आले. त्यांना पुन्हा गादीवर बसवण्यासाठी रायरांनी नागमांना दक्षिणेकडे पाठवले. नागमांनी तंजावरच्या राजांचा पराभव केला, आणि मदुराई घेतली. पण पांड्यांना राज्य परत देण्याऐवजी त्यांनी ते स्वतःकडेच ठेवले. रायरांनी ते परत द्यायचा हुकूम पाठवला, तेव्हा त्यांनी तो तुच्छतेने धुडकावला. उलट आपल्या उत्तम नेमबाजांना त्यांनी मुलूख वाटून दिला. रायर संतापले. त्यांनी आपला दरबार बोलावला. “तुम्ही सरदारांचे पुत्र आहात, कुशल सेनानायक आहात,” ते म्हणाले. “बोला: तुमच्यापैकी कोण जाऊन नागमाचे मस्तक माझ्यापुढे आणतो?” नेल्सन यांच्या सांगण्यात त्यांचा आवाज “संतापाने थरथरत होता.” दरबारी एकमेकांकडे पाहू लागले; कोणीच एक शब्द बोलले नाही. रायरांनी पुन्हा विचारले; पुन्हा उत्तर नाही. मग विश्वनाथ उठले. “आपली परवानगी असेल, तर मी जाऊन ते आणतो.” “काय,” रायर म्हणाले, “तू जाऊन आपल्या बापालाच मिळणार की काय?” विश्वनाथांनी उत्तर दिले, “मी आपले अन्न खातो, तेव्हा आपली सेवा हेच माझे कर्तव्य. आणि धन्याच्या सेवेपुढे वडिलांची पर्वा कसली?”
विश्वनाथ नायकांची मदुराई
पिता आणि पुत्र
विश्वनाथ सैन्य घेऊन मदुराईच्या मुलखात शिरले, आणि त्यांनी वडिलांना पत्र लिहिले. मला तुमचे मस्तक कापून आणायला पाठवले आहे, असे त्यांनी लिहिले. पण पांड्यांना राज्य परत देऊन तुम्ही शांतपणे माझ्याकडे आलात, तर रायरांचा राग शांत करण्याचा काहीतरी मार्ग मी काढीन. नागम संतापाने पेटून उठले. त्यांनी आपले सैन्य जमवले, आणि ते मुलावरच चालून आले. त्यांचा पराभव झाला, आणि ते कैद झाले. विश्वनाथांनी त्यांना पहाऱ्यात, हत्तीवरच्या अंबारीत बसवून नेले. पांड्यांना पुन्हा गादीवर बसवून ते रायरांकडे परतले. “वडिलांना अशी शिक्षा द्यायची आपली आज्ञा असेल,” ते म्हणाले, “तर मी आता त्यांचे मस्तक आणून देतो.” रायर फार प्रसन्न झाले, आणि म्हणाले: “तुझ्याखातर आम्ही तुझ्या वडिलांचा अपराध माफ करतो.” बखर सांगते, थोड्याच काळात पांड्य राजे वारले, त्यांच्यामागून त्यांचे पुत्रही, आणि तो वंश संपला. विश्वनाथांनी केलेले सगळे रायरांना आठवले; सगळ्यांत आधी तो रेडा. त्यांनी काशीहून गंगाजल आणवले, आणि विश्वनाथांना मदुराईच्या मुलखाचे राजे म्हणून अभिषेक केला, आणि “पांड्य सिंहासनाचे स्वामी” ही पदवी दिली. मग ते म्हणाले: “जोवर सूर्य आणि चंद्र आहेत, तोवर हे राज्य तुझे आणि तुझ्या वंशजांचे असो.” विश्वनाथांनी आणखी एकच गोष्ट मागितली: ज्या दुर्गादेवींना त्यांनी तो रेडा अर्पण केला होता, त्यांची मूर्ती. सेवकांनी हरकत घेतली, “राजधानीची रक्षक देवता कोणाला देऊन टाकता कामा नये.” रायरांनी उत्तर दिले: “हा जे काही मागेल, त्याला नकार नाही.”
विश्वनाथ नायकांची मदुराई
मीनाक्षींच्या साक्षीने राज्याभिषेक
मदुराईत विश्वनाथांनी देवी मीनाक्षींच्या साक्षीने राजदंड स्वीकारला. मग विजयनगरहून बरोबर आलेले आपले मित्र आर्यनाथ यांना त्यांनी आपले सेनापती आणि प्रधान केले. आर्यनाथ गरीब शेतकरी आईवडिलांचे पुत्र होते. परंपरा सांगते, ते तान्हे असताना एका नागाने त्यांच्यावर फणा धरून त्यांना उन्हापासून सावली केली होती. नेल्सन यांनी ऐकलेल्या परंपरेत त्या मोठ्या रेड्याचे मुंडके एका घावात कसे उडवायचे, ते विश्वनाथांनी नव्हे, तर आर्यनाथांनी दाखवले होते. त्या काळी पांड्यांचा एक लहानसा तट आणि खंदक फक्त देवळाच्या भिंतींभोवती होता. विश्वनाथांनी ते पाडले. त्यांच्या जागी त्यांनी दुहेरी भिंतीचा, बहात्तर बुरुजांचा एक मोठा किल्ला बांधला; त्याचा खर्च, असे म्हणतात, वडिलांच्या खजिन्यातून झाला. प्रत्येक बुरुज बहात्तर सरदारांपैकी एकेकाच्या ताब्यात दिला गेला. मोठ्या देवळाच्या आवारात आर्यनाथांनी भव्य सहस्रस्तंभ मंडप बांधला. त्याच्या प्रवेशाजवळ घोड्यावर बसलेला त्यांचा पुतळा उभा आहे. नेल्सन यांच्या काळीही आणि फ्रान्सिस यांच्या काळीही त्याला हार घातले जात.
विश्वनाथ नायकांची मदुराई
यात्रेच्या वाटा
श्रीरंगम आणि रामेश्वरमच्या वाटांवर चोरांचा सुळसुळाट होता. उत्तरेकडून येणारे यात्रेकरू वाटेत लुटले जात, म्हणून भाविक तीर्थांना जायला घाबरत. या वाटा तंजावरच्या राजांच्या मुलखातून जात. लुटलेले परत द्या, अशी मागणी विश्वनाथ सतत करत राहिले. शेवटी त्यांनी राजांपुढे एक सौदा ठेवला: तंजावरमधला आपला वल्लमचा किल्ला घ्या, आणि त्याबदल्यात यात्रेच्या वाटेवरचा त्रिचनापल्लीचा डोंगरी किल्ला द्या. “थोडा दबाव” आल्यावर राजे कबूल झाले. विश्वनाथांनी त्रिचनापल्ली पुन्हा बांधले: दुहेरी भिंत, आणि कावेरीच्या पाण्याने भरता येईल असा खोल खंदक. नदीच्या दोन्ही काठांवरची जंगले, जिथे चोर लपत, ती तोडली गेली, आणि रस्त्यांवर फौजेची गस्त सुरू झाली. श्रीरंगमसाठीही त्यांनी पुष्कळ केले. बखर सांगते, त्यांनी “श्रीरंगम आणि इतर देवळे बांधली.” नेल्सन आणि फ्रान्सिस सांगतात, त्यांनी तिथल्या मोठ्या देवळाची दुरुस्ती केली, आणि त्यात खूप सुधारणा केल्या. लवकरच “श्रीमंत यात्रेकरूंचे लोंढे वाटांवरून येऊ लागले, आणि त्यांच्या गरजा पुरवायला सर्व प्रकारचे व्यापारी धावत आले.”
विश्वनाथ नायकांची मदुराई
दोन सैन्यांमधला स्तंभ
दक्षिणेतले पाच राजे पांड्यांना खंडणी देत. आर्यनाथांना ती द्यायला त्यांनी नकार दिला. विश्वनाथ सहा महिने त्यांच्याशी लढले, पण काहीच निकाल लागला नाही, आणि पुष्कळ माणसे पडली. शोक करणाऱ्या कुटुंबांचा आक्रोश त्यांच्या कानी आला. आपल्या एकट्याच्या भरभराटीसाठी किती घरे शोकात बुडाली आहेत, असा विचार त्यांच्या मनात आला. म्हणून त्यांनी पाचही राजांना लिहिले: “तुम्ही पाच जण आहात, आणि मी एकटा: आपल्यासाठी एवढा शोक आणि आकांत होतो आहे.” दोन्ही सैन्यांच्या मधोमध एक दगडी स्तंभ उभारावा, अटी तांब्याच्या पत्र्यावर कोराव्या, आणि त्याच्या पायथ्याशी आपल्याला एकट्याने भेटावे, असे त्यांनी त्यांना कळवले. पाचांनी त्याऐवजी आपल्यातला सर्वांत शूर वीर पाठवला, चिलखत घालून, घोड्यावर बसवून. “आधी तू वार कर,” विश्वनाथ त्याला म्हणाले. त्यांनी त्याला तीन वार करू दिले; एकही लागला नाही. मग ते म्हणाले, “आता पुढचे सांभाळ,” आणि त्यांनी त्याचे दोन तुकडे केले. उरलेल्या चौघांनी आपापले मुलूख सोडले, आणि ते निघून गेले; आणि बखरीच्या हकीकतीत देवांनी पुष्पवृष्टी केली. विश्वनाथ डिसेंबर १५६३ मध्ये निवर्तले, “मोठ्या मानाने आणि वैभवाने.” त्यांच्यानंतरच्या नायकांनी त्यांना एवढा मान दिला, की काहींनी आपल्या दानपत्रांत स्वतःच्या नावाआधी त्यांचे नाव घातले. जणू ते गेले नव्हते, तर अजूनही त्यांच्या बाजूला बसून राज्य करत होते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: विल्यम टेलर, ‘ओरिएंटल हिस्टॉरिकल मॅन्युस्क्रिप्ट्स’, खंड २ (१८३५), पृष्ठे ३-२३, कर्नाटक सुभेदारांच्या इतिहासावरून; जे. एच. नेल्सन, ‘द मदुरा कंट्री: अ मॅन्युअल’ (१८६८), भाग ३, पृष्ठे ८८-९९; आणि डब्ल्यू. फ्रान्सिस, ‘मदुरा’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०६), पृष्ठे ४२-४३. छोट्या तपशिलांत आधारग्रंथांचे एकमत नाही; विश्वनाथांच्या तारखांतही. नेल्सन त्यांचा उदय १५५९ मध्ये आणि मृत्यू डिसेंबर १५६३ मध्ये ठेवतात; फ्रान्सिस १५५९ आणि १५६३ देतात. टेलर यांची बखर, जी नेल्सन यांच्या मते त्यांना फारच आधीची तारीख देते, बहात्तर सरदारांत मुलूख वाटल्याचे वर्ष शक १३५४ (इ.स. १४३२) देते, आणि त्यांच्या पुत्राचा राज्याभिषेक शक १३८० नंतर, सव्वीस वर्षांनी. पांड्य वंश संपला, यावर नेल्सन यांना शंका होती: मोठ्या देवळाकडचा एक ताम्रपट, ते लिहितात, नायकांच्या हाताखाली पांड्यांच्या दोन पुत्रांना “एक प्रकारचे नामधारी सार्वभौमत्व” दिल्याचे दाखवतो; इतर बखरींत पांड्य राजे आपले राज्य विश्वनाथांना देऊन जातात. नेल्सन त्या पांड्यांना स्वयंघोषित राजे म्हणतात; त्यांच्या सांगण्यात माफी मिळण्याआधी नागमांना कडक कैदेत ठेवले होते. नेल्सन त्या द्वंद्वाला बखरीतली “रम्य कथा” म्हणतात, जिला काही सरदारांच्या आठवणी दुजोरा देतात; विश्वनाथ बहुधा स्वतः लढले नसावेत, असे त्यांना वाटले. फ्रान्सिस आर्यनाथांना सरदारांच्या, म्हणजे पाळेगारांच्या, व्यवस्थेचे संस्थापक मानतात. ते सांगतात, या सरदारांनी दख्खनचे देव मदुराईत आणले, आणि आर्यनाथ १६०० पर्यंत जगले. नेल्सन त्यांचा पुतळा पुदु मंडपात ठेवतात. विश्वनाथांनी ब्राह्मणांच्या आळ्याही वसवल्या, आणि वैगईतून कालवे काढले.