प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
जेसुइटांची मदुराई
रोमहून आलेले राजा
चौदा वर्षे फादर फर्नांडिस हे पोर्तुगीज धर्मोपदेशक मदुराईत प्रवचने देत होते, पण एकही माणूस ख्रिस्ती झाला नव्हता. त्यांचे चर्च किनाऱ्यावरच्या ख्रिस्ती कोळ्यांसाठी, परवरांसाठी, होते. मदुराईत स्थायिक झालेले तेलुगू लोक मात्र त्यांचे ऐकायला तयार नव्हते. पोर्तुगीजांना, म्हणजे “परंगीं”ना, प्रत्येक वर्गातले हिंदू घृणेने पाहत. कारण ते गोमांस खात, दारू पीत, आणि अगदी खालच्या अस्पृश्यांमध्ये मोकळेपणाने मिसळत. डिसेंबर १६०६ मध्ये आणखी एक धर्मोपदेशक मदुराईत आले: रॉबर्ट द नोबिलिबुस. ते जेसुइट होते, एका चांगल्या घराण्यातले इटालियन. त्यांनी निश्चय केला, “हिंदूंना तारण्यासाठी आपण स्वतःच हिंदू व्हायचे.” त्यांनी ब्राह्मणांना सांगितले, मी परंगी नाही; मी रोमहून आलेला राजा आहे, आणि संन्यासी आहे, जगाचा त्याग केलेला. त्या दिवसापासून ते सर्वांत कडक हिंदू तपस्व्यासारखे राहू लागले. ते दिवसातून एकदाच जेवत: भात, दूध आणि कडू भाज्या. ते लांब, पिवळसर झगा घालत, आणि त्यांच्या गळ्यात पाच दोऱ्यांनी एक क्रूस लटकलेला असे. ते ब्राह्मणांच्या आळीत राहत, आणि त्यांची सेवा फक्त ब्राह्मणच करत. भेटायला येणारे त्यांच्या वागण्याने भारावून जात, आणि त्यांचे शुद्ध तमिळ ऐकून थक्क होत. राजांनी त्यांना पुन्हा पुन्हा राजवाड्यात बोलावले, पण त्यांनी नकार दिला: साधूने घरातच राहावे, नाहीतर त्याची नजर एखाद्या स्त्रीवर पडायची. अनुयायी भराभर येऊ लागले: आधी एक गुरू, वीस दिवसांच्या वादविवादानंतर; मग ब्राह्मण, राजे आणि दरबारी. पण ज्या गुरूंची शिष्यांकडून येणारी दक्षिणा बुडाली, ते संतापले.
जेसुइटांची मदुराई
मोठ्या देवळाचा मुख्य पुजारी
रॉबर्ट यांचे सहकारी जेसुइट, फादर आल्बर्ट लाएर्झियो, यांनी २० नोव्हेंबर १६०९ च्या एका पत्रात ही गोष्ट सांगितली आहे. जुने चर्च लहान पडू लागले, म्हणून रॉबर्ट यांनी एक मोठे चर्च बांधायला घेतले. जेसुइट राहत त्या भागाचे स्वामी हेर्मेकत्ती नायक यांनी त्यांना त्यासाठी जागा दिली होती. भिंती वर येऊ लागताच ही बातमी सगळ्या मदुराईत पसरली. ब्राह्मणांना मत्सर वाटला. सर्वांत जास्त भडकले ते मोठ्या देवळाचे मुख्य पुजारी, बाकी सगळ्या पुजाऱ्यांचे प्रमुख. पत्र त्यांना “सोक्कनादनचे मुख्य मंत्री” म्हणते; सोक्कनादन म्हणजे देवळाचे देव. त्यांनी सगळीकडे दवंडी पिटवली: रॉबर्टना दिलेली जागा देवळाच्या मालकीची आहे, ती कुणालाही देऊन टाकायचा अधिकार नाही. ते म्हणाले, रॉबर्ट हा एक हलका माणूस आहे, परंगी आहे; तो परंगी फादरबरोबर राहिला आहे, जेवला आहे. मोठ्या नायकांचा, म्हणजे राजांचा, एक हुकूम आला, की त्याची देशातून हकालपट्टी होईल. मग ते स्वतः आपल्या माणसांसह जेसुइटांच्या घरी आले. रॉबर्टना लोक “अय्यर” म्हणत. अय्यरांना नमस्कार करण्याचीही तसदी न घेता ते आत शिरले, आणि ऐटीत बसले. मग प्रश्नांची सरबत्ती झाली: तुम्ही कोण? कुठले? तुमचे चर्च देवळाच्या जमिनीवर का बांधले जात आहे? आणि तुम्ही देवळात कधीच का येत नाही? रॉबर्ट यांनी प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर अतिशय नम्रपणे दिले. पुजारी त्यांच्यावर शिव्यांचा भडिमार करत निघून गेले. ते मोठ्याने ओरडत होते, हा परंगी आहे, आणि मोठ्या नायकांपुढे ते सिद्ध होईल. ते म्हणाले, “असला माणूस आपण आपल्यात ठेवला आहे, तोवर देव आपल्यावर कृपा तरी कशी करणार, आणि पाऊस तरी कसा पाडणार!”
जेसुइटांची मदुराई
पंधरा पिआस्टर
रॉबर्ट यांनी आलेक्सिस नावाच्या एका माणसाला त्यांच्या मागोमाग निरोप देऊन पाठवले. “मी परंगी आहे, हे तुम्ही सिद्ध केलेत, तर माझे डोळे काढले तरी चालतील. पण लक्षात ठेवा: ते सिद्ध झाले नाही, तर डोळे तुमचे काढले जातील.” आणि देवळाबद्दल ते म्हणाले, ते एक अपवित्र घर आहे; मी त्यात कधीच पाऊल टाकणार नाही. हे शब्द ऐकून पुजारी पूर्वीपेक्षाही जास्त भडकले. हे वादळ बारा दिवस चालले. मग जेसुइटांनी जागेचे पैसे देऊ केले. आलेक्सिस पुन्हा गेला. पुजारी त्याला “सिंहासारखे खवळलेले” दिसले, पण आलेक्सिसच्या गोड बोलण्याने ते शांत झाले. पैशाचा विषय निघाला, तसा पुजाऱ्यांचा चेहरा खुलला: आजपासून मी अय्यरांचा मित्र, ते म्हणाले. त्यांच्या एका ब्राह्मण मित्राने किंमत ठरवली, पंधरा पिआस्टर. सौदा ठरताच ते घरी आले, आणि त्यांनी पैसे घेतले. ते म्हणाले, “आजपासून मला तुमचा मित्र समजा. तुमच्याबद्दल मी वाईट मत करून घेतले, त्याबद्दल मला क्षमा करा; पण तुम्ही आलात तेव्हा परंगी फादरकडे राहिलात, म्हणून तसे झाले. जे झाले ते झाले. तुमचा धर्म पसरवा, शिष्य करा; मी तुमचा भाऊ होईन. काही भिऊ नका. मी, आमच्या धर्माचा सर्वोच्च गुरू, कानाडोळा केला, तर तुम्हाला त्रास द्यायची कोणाची हिंमत आहे? आणि मी तुमच्या बाजूने असलो, तर तुमच्याविरुद्ध कोण उभा राहील?” पत्र लिहिले जाईपर्यंत, आपली मैत्री सिद्ध करायला, त्यांनी अय्यरांना दोन छोट्या भेटीही पाठवल्या होत्या. “अशा रीतीने हे नवे वादळ शमले.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जे. बेर्त्रां, ‘ला मिसियों दु मदुरे दाप्रे दे दोक्युमां इनेदी’, खंड २ (१८४८), पृष्ठे ५९-६२, फादर आल्बर्ट लाएर्झियो यांचे २० नोव्हेंबर १६०९ चे पत्र, फ्रेंचमधून आमचे भाषांतर; जे. एच. नेल्सन, ‘द मदुरा कंट्री: अ मॅन्युअल’ (१८६८), भाग ३, पृष्ठे ११५-११८ आणि १६८-१६९; आणि डब्ल्यू. फ्रान्सिस, ‘मदुरा’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०६), पृष्ठे ७५-७६. मोठ्या देवळाच्या मुख्य पुजाऱ्याने चर्चच्या जागेवर हक्क सांगितला, आणि हेर्मेकत्ती या सरदारांनी स्वतः ख्रिस्ती न होता चर्चला संरक्षण दिले, असे नेल्सनही नोंदतात. ते लिहितात, रॉबर्ट यांच्या क्रुसाचे तीन दोरे सोन्याचे होते, त्रैक्याचे प्रतीक, आणि दोन चांदीचे; आणि सुरुवातीला जे त्यांना भेटायला आले, त्यांना ते लाल कापड घातलेल्या एका आसनावर मांडी घालून बसलेले दिसले. फ्रान्सिस रॉबर्ट यांचे भारतीय नाव तत्त्व बोधगर, “तत्त्वज्ञानाचे शिक्षक,” असे देतात, आणि पुढे काय झाले तेही सांगतात: गुरूंनी आणि पुजाऱ्यांनी धर्मांतराचा ओघ थोपवला; रॉबर्ट आपल्या अनुयायांना शेंडी, जानवे आणि चंदनाचा टिळा ठेवू देतात, अशी तक्रार फर्नांडिस यांनी केली; १६१३ मध्ये रॉबर्ट यांना ठपका मिळाला, नंतर त्यांना गोव्याला परत बोलावले गेले, आणि दहा वर्षांनंतरच त्यांना आपले काम पुन्हा सुरू करू दिले गेले. १६४८ मध्ये, बेचाळीस वर्षांनंतर, खचलेल्या प्रकृतीने आणि जवळजवळ आंधळे होऊन त्यांनी मदुराई सोडली, आणि थोड्याच काळात मैलापूर येथे ते वारले. नेल्सन पुढे सांगतात, १६१० च्या एका पत्रात रॉबर्ट यांनी मदुराईत दहा हजारांहून जास्त ब्राह्मण विद्यार्थी मोजले; त्या सगळ्यांचा खर्च रायर आणि नायक यांनी दिलेल्या देणग्यांतून चालत असे.