प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
मदुराईचे उत्सव: चित्तिरै आणि तेप्पोत्सव
उशिरा पोचलेले भाऊ
दर वर्षी चित्तिरै महिन्यात, म्हणजे एप्रिल-मेमध्ये, मदुराईच्या मोठ्या देवळात शिवांचा देवी मीनाक्षींशी विवाह होतो. आणि दर वर्षी, लोक सांगतात, आणखी एक देव त्या लग्नाला निघतात, पण तिथे कधीच पोचत नाहीत. ते म्हणजे अळगर, गावापासून बारा मैलांवरच्या अळगरकोविलचे देव. लोक सांगतात ती कथा अशी: अळगर हे मीनाक्षींचे भाऊ. बहिणीच्या लग्नाला ते निघतात, पण विधी होऊन गेल्यावर पोचतात. वैगई नदीवरच्या पुलाच्या जरा ईशान्येला तल्लाकुळम नावाचे गाव आहे. उत्सवाचे दिवस ते तिथेच मुक्काम करतात. मग, कथा सांगते, ते रुसून घरी परततात; गावात पाऊलही न टाकता. इकडे गावात, लग्नाच्या उत्सवातला सर्वांत मोठा सोहळा म्हणजे देवळाचा रथ चार मासी रस्त्यांतून ओढणे.
मदुराईचे उत्सव: चित्तिरै आणि तेप्पोत्सव
आपल्या डोंगराचे पाणी
अळगर प्रवासाला निघतात ते आपले पाणी बरोबर घेऊन. त्यांच्या देवळावरच्या डोंगरावर, उत्तरेला सुमारे दोन मैलांवर, एक निर्मळ, थंडगार झरा वाहतो: नूपुर गंगै. देवांच्या स्नानाला दुसरे कोणतेही पाणी कधीच वापरले जात नाही. कोणी तसा प्रयत्न केला, तर नाराज होऊन देव काळे पडतात, असे म्हणतात. म्हणून दर वर्षी ते मदुराईच्या प्रवासाला निघतात, तेव्हा नूपुर गंगैचे पाणी नेहमी त्यांच्याबरोबर जाते. ते थाटामाटाने, एका मोठ्या पालखीतून प्रवास करतात. बारा मैलांच्या वाटेवर अनेक मंडप आहेत, आणि प्रत्येक मंडपात त्यांचा मुक्काम पडतो. निघण्यापूर्वी, ते बरोबर नेत असलेल्या दागिन्यांची यादी सगळ्यांसमोर मोठ्याने वाचली जाते. ते घरी परतले, की तीच यादी त्याच जागी पुन्हा वाचली जाते: सगळे दागिने सुखरूप परत आले, हे दाखवायला. १९०६ मध्ये या जिल्ह्याचे गॅझेटियर संकलित करणाऱ्या डब्ल्यू. फ्रान्सिस यांच्या मते, या संपूर्ण प्रवासातला भक्तीचा उत्साह “प्रत्यक्ष पाहिल्याशिवाय खरा वाटणार नाही.”
मदुराईचे उत्सव: चित्तिरै आणि तेप्पोत्सव
दोन उत्सवांचा एक
फ्रान्सिस यांनी लिहिले, लग्नाचा आणि अळगरांच्या प्रवासाचा एकमेकांशी खरा असा काहीही संबंध नाही. मदुराईचे मोठे तळे बांधणारे राजे तिरुमल नायक यांच्या कारकिर्दीपूर्वी हे दोन उत्सव वेगवेगळ्या महिन्यांत होत. अळगर चित्तिरैत येत, आणि लग्न मासी महिन्यात, म्हणजे फेब्रुवारी-मार्चमध्ये, होई. म्हणूनच देवळाचा रथ ज्या चार रस्त्यांतून ओढला जातो, त्यांना आजही मासी रस्ते म्हणतात. असंख्य यात्रेकरूंची सोय व्हावी, म्हणून तिरुमलांनी हे दोन उत्सव एकत्र केले, आणि लग्नाचा उत्सव चित्तिरैत ठरवला. तो आजही त्याच महिन्यात होतो. त्याच्याबरोबर गुरांचा एक मोठा बाजार भरतो; दक्षिणेकडच्या जिल्ह्यांतला कदाचित सर्वांत मोठा. त्यात तीस हजारांपर्यंत जनावरे मोजली गेली आहेत.
मदुराईचे उत्सव: चित्तिरै आणि तेप्पोत्सव
दिव्यांचा तराफा
गावाच्या पूर्वेला दीड मैलांवर तिरुमलांनी बांधलेले मोठे तळे आहे: तेप्पकुळम, “तराफ्याचे तळे.” ते तळे अगदी नेमके चौरस आहे. चारी बाजूंनी घडीव ग्रॅनाइटची बांधणी आहे, आणि मध्ये एका बेटावर घुमटाचे देऊळ. तळे बांधून झाल्यावर तिरुमलांनी त्यावर एक उत्सव सुरू केला, तै महिन्यात, म्हणजे जानेवारी-फेब्रुवारीत. जे. एच. नेल्सन यांनी १८६८ मध्ये त्याचे वर्णन केले. सूर्य मावळताच तळ्याचे काठ आणि तिथली देवळे एक लाख दिव्यांनी उजळून निघतात. देव आणि देवी यांच्या मूर्ती मोठ्या देवळातून आणल्या जातात, आणि एका तराफ्यावर ठेवल्या जातात. तराफा भडक सजवलेला असतो, आणि निळ्या-तांबड्या ज्योतींनी उजळलेला. मग तो तराफा बेटाभोवती हळूहळू फिरवला जातो, तासन् तास; आणि कित्येक हजार लोक तो सोहळा पाहत असतात. हा उत्सव तिरुमलांच्या जन्मदिवशीच ठरलेला असतो. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: डब्ल्यू. फ्रान्सिस, ‘मदुरा’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०६), पृष्ठे २०, २७३ आणि २८५-२८६; जे. एच. नेल्सन, ‘द मदुरा कंट्री: अ मॅन्युअल’ (१८६८), भाग ३, पृष्ठे १६६-१६७; आणि एम. मोनियर-विल्यम्स, ‘ब्राह्मनिझम अँड हिंदुइझम’ (चौथी आवृत्ती, १८९१), पृष्ठे ४४२-४४३. फ्रान्सिस पुढे सांगतात, अळगरांच्या या लोककथेला धर्मग्रंथांचा कोणताही आधार नाही. दागिन्यांची यादी करुप्पणस्वामींच्या द्वारापाशी वाचली जाते; करुप्पणस्वामी हे कोणत्या तरी अर्थाने अळगरांचे सेवक मानले जातात. तळे हजारो लहान दिव्यांनी उजळते, असे फ्रान्सिस म्हणतात. मोनियर-विल्यम्स यांनी देवींचा आणखी एक उत्सव पाहिला, तैलोत्सव, म्हणजे तेलाचा उत्सव. त्या वेळी देवींची मूर्ती मिरवणुकीने देवळासमोरच्या तिरुमलांच्या मोठ्या मंडपात नेली गेली. तिथे तिची वस्त्रे उतरवली गेली, तिला तेल लावले गेले, स्नान घालून पुन्हा वस्त्रे नेसवली गेली; आणि हे सगळे ढोल, घंटा आणि चाळीस-पन्नास वाद्यांच्या गजरात.