प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
राणी मंगम्मल
सती जायचा हट्ट
साधारण १६८९ साली मदुराईचे तरुण राजे देवीच्या रोगाने वारले. त्यांचे वय अवघे बावीस होते. त्यांना मूल नव्हते. त्यांचे एकच लग्न झाले होते, आणि त्यांच्या पत्नी मुत्तम्मल यांचे दिवस भरत आले होते. त्यांचे दुःख कशानेच कमी होईना. पतीच्या चितेवर सती जाण्याचा त्यांनी हट्टच धरला. त्यांच्या सासूबाई, राजमाता मंगम्मल, यांनी मोठ्या मुश्किलीने त्यांना समजावले, मूल होईपर्यंत थांबा. बराच काळ मुत्तम्मल ऐकेनात. शेवटी त्यांच्या अगदी जवळच्या नातलगांनी शपथ घेतली, तुमचा निश्चय अखेर पुरा होईल. तेव्हाच त्या थांबायला कबूल झाल्या. यथाकाळ मुलगा झाला. विधवा राणींनी लगेच नातलगांना त्यांच्या वचनाची आठवण करून दिली. पण नातलग रोज काही ना काही सबब सांगून त्यांना टाळत राहिले. शेवटी, निराश होऊन, बाळंतपणानंतरच्या चौथ्या दिवशी त्यांनी पुष्कळसे गुलाबपाणी प्यायले. त्यांना जबर सर्दी झाली, आणि त्या गेल्या. विद्वान विल्यम टेलर यांनी इंग्रजीत आणलेल्या हिंदू हस्तलिखितांपैकी एक ही कथा अशी सांगते. पण एक जेसुइट पत्र वेगळे सांगते; ते ऐकीव माहितीवरून लिहिलेले आहे. त्यानुसार मंगम्मल यांचा त्या मुलीवर जीव होता, आणि त्यांनी तिला वाचवण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला.
राणी मंगम्मल
चितेतून वाचलेली राणी
तेच पत्र सांगते, एकदा मंगम्मल यांच्यापुढेही चिता उभी राहिली होती. त्यांचे पती, चोक्कनाथ राजे, वारले, तेव्हा त्या गर्भवती होत्या, म्हणून सती जाण्यातून सुटल्या. मूल झाल्यावरही त्या पुन्हा सुटल्या. त्या म्हणाल्या, या बाळाला माझ्याशिवाय कुणीही वाढवू शकत नाही; आणि तो मोठा होईपर्यंत त्याच्यासाठी राज्य मलाच चालवले पाहिजे. त्यांनी मुत्तम्मल यांना आपल्यासारखेच करायला सांगितले. तेव्हा तरुण विधवा राणींनी रागाने नकार दिला, आणि सासूबाईंनी स्वतःला ज्या रीतीने वाचवले होते, त्याबद्दल त्यांना कडवट बोल सुनावले. इतिहासकार जे. एच. नेल्सन यांनी पत्रापेक्षा हस्तलिखितावर विश्वास ठेवला. त्यांना तर अशीही शंका आली: मुत्तम्मल यांनी प्यायले ते गुलाबपाण्यापेक्षा जहाल काहीतरी तर नव्हते? आणि ते मंगम्मल यांच्या सांगण्यावरून तर दिले गेले नव्हते? बाळ तीन महिन्यांचे झाले, तेव्हा त्याचा राजा म्हणून राज्याभिषेक झाला, आणि त्याच्या आजी त्याच्या वतीने राज्यकारभार पाहू लागल्या.
राणी मंगम्मल
डाव्या हाताने विडा
थोड्याच काळात मंगम्मल आपल्या दानधर्मासाठी प्रसिद्ध झाल्या. त्यांनी गावोगाव धर्मशाळा बांधल्या. तिथे ब्राह्मणांच्या मुलांना लिहायला-वाचायला शिकवले जाई, आणि त्यांना जेवण आणि कपडे दिले जात. मग एके दिवशी एका दाईने त्यांच्या हाती विडा दिला, आणि त्यांनी त्यातला एक भाग डाव्या हाताने घेतला. त्यांना लगेच भान आले. त्या म्हणाल्या, “आम्ही डाव्या हाताने विडा घेतला आहे; असे करून मोठे पाप घडले आहे.” त्यांनी विद्वान ब्राह्मणांना बोलावले, आणि विचारले, याचे प्रायश्चित्त काय? ब्राह्मणांनी सांगितले: रस्ते, धर्मशाळा आणि जलाशय. मग त्यांच्या राज्यातला प्रत्येक रस्ता झाडांच्या रांगांनी सजला. त्याच्या कडेने ठरावीक अंतरावर धर्मशाळा, पाणपोया आणि पाण्यापर्यंत पायऱ्या उतरणाऱ्या विहिरी झाल्या. त्यांनी काशीतसुद्धा एक सुंदर धर्मशाळा बांधली. त्यांच्या काही झाडांच्या रांगा नेल्सन यांच्या काळातही उभ्या होत्या. त्यांची उंची आणि सौंदर्य नजरेत भरण्यासारखे होते.
राणी मंगम्मल
फुलांच्या कमानी
टेलर यांचे आणखी एक हस्तलिखित त्यांच्या मृत्यूबद्दल एक भुताची गोष्ट सांगते. साधारण त्याच वेळी म्हैसूरचे राजे वारले. त्यांनी आयुष्यात कधीच दानधर्म केला नव्हता, आणि ते नरकात पडले. त्यांच्याच गावातल्या एका व्यापाऱ्याला यमदूत चुकून यमाकडे घेऊन गेले होते, आणि आता त्याला परत पृथ्वीवर नेत होते. राजांनी त्याला पाहिले, आणि जवळ बोलावले. ते म्हणाले, “मी पुष्कळ पैसा जमिनीत पुरून ठेवला, आणि कधीच दानधर्म केला नाही. आता पांड्य देशावर राज्य करणाऱ्या मंगम्मल यांनी पुष्कळ सत्कर्मे केली आहेत. त्या इकडे येत आहेत, असे म्हणतात, आणि त्यांच्या स्वागतासाठी फुलांच्या कमानी उभारल्या जात आहेत. माझ्या मुलाला सांग, माझा पैसा कुठे आहे; आणि त्याला सांग, तो सगळा दानधर्मात खर्च कर, आणि मला या जागेतून सोडव.” वाटेत सगळीकडे व्यापाऱ्याने लोकांना म्हणताना ऐकले, “मंगम्मल येत आहेत.” सगळा रस्ता सजलेला त्याने पाहिला. तो पुन्हा जिवंत झाला, आणि त्याने वारलेल्या राजांच्या मुलाला निरोप दिला. नव्या राजांना ती बनवाबनवी वाटली. मग मदुराईहून पत्र आले: “अमुक दिवशी, अमुक वेळी, मंगम्मल यांनी देह ठेवला.” निरोपाचीच ती वेळ होती. राजांनी पुरलेला खजिना खणून काढला, आणि तो सगळा दानधर्मात वाटून टाकला.
राणी मंगम्मल
गजांपलीकडचे अन्न
मदुराईतली एक तोंडी परंपरा त्यांचा मृत्यू वेगळा सांगते. त्यांचे नातू १७०४ किंवा १७०५ मध्ये वयात आले. परंपरा म्हणते, दोन-तीन वर्षे राणींचे त्यांच्या मंत्र्याशी फार जवळचे संबंध होते, आणि त्यामुळे प्रजेत मोठी निंदा होत होती. तो मंत्री अच्चय्या नावाचा एक ब्राह्मण होता. त्याच्या भरवशावर राणींनी तरुण राजांसाठी गादी सोडायला नकार दिला. त्यांच्याविरुद्ध एक बलवान गट उभा राहिला. त्यांना पकडण्यात आले, आणि मदुराईतल्या एका इमारतीत कोंडून ठेवण्यात आले. त्या इमारतीला आजही “मंगम्मल यांचा महाल” म्हणतात. तिथे, कथा सांगते, त्यांना हळूहळू उपाशी ठेवून मारण्यात आले. त्यांच्या शत्रूंनी हा छळ आणखी क्रूर केला. अधूनमधून कोठडीच्या गजांबाहेर अन्न ठेवले जाई; त्यांना ते दिसे, त्याचा वास येई, पण हात पोचत नसे. टेलर यांनी लिहून घेतलेल्या मदुराईच्या परंपरेत ते अन्न म्हणजे मीठ मिसळलेला भात होता. तो त्यांच्या गज लावलेल्या खिडक्यांजवळ आणला जाई, आणि त्या गजांवर झेपावल्या की काढून घेतला जाई. टेलर यांच्या कथेत प्रियकर नाहीच: त्यांच्या स्वतःच्या नातलगांनी, घराण्याच्या इभ्रतीला लागलेल्या कसल्यातरी दोषासाठी, त्यांना कोंडून ठेवले.
राणी मंगम्मल
सुवर्णकमळाच्या तळ्याकाठचे छोटे देऊळ
नेल्सन यांच्या काळात, असे म्हणतात, त्यांचे हाल झाले ती जागा बाहेरच्या लोकांना अजूनही दाखवली जात असे. त्यांच्या कहाणीने लोकांचे मन अजूनही हळहळत असे. ही कथा खरी आहे का, हे तोवर शोधून काढणे अशक्य झाले आहे, असे नेल्सन यांना वाटले. पण या कथेला थोडा आधार त्यांना मदुराईच्या मोठ्या देवळात दिसला. सुवर्णकमळाच्या तळ्याच्या पश्चिमेला मंगम्मल यांनी बांधलेले एक छोटे देऊळ आहे. त्यात एका तरुणाचा पुतळा आहे; तो त्यांचा मंत्री आणि त्यांचा प्रियकर म्हणून ओळखला जातो. त्या देवळाच्या छतावर त्याचे चित्र राणींच्या चित्रासमोर आहे. आणि चित्रातल्या राणींचा वेष हिंदू विधवेचा नाही; त्या सौभाग्यवतीसारख्या दागदागिन्यांनी आणि भरजरी वस्त्रांनी नटलेल्या आहेत. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जे. एच. नेल्सन, ‘द मदुरा कंट्री: अ मॅन्युअल’ (१८६८), भाग ३, पृष्ठे २१४-२१६ आणि २३७-२३९, त्यातल्या १७१३ च्या जेसुइट पत्रासह; विल्यम टेलर, ‘ओरिएंटल हिस्टॉरिकल मॅन्युस्क्रिप्ट्स’, खंड २ (१८३५), पृष्ठे २२३-२२६; आणि डब्ल्यू. फ्रान्सिस, ‘मदुरा’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०६), पृष्ठे ५३-५५. नेल्सन राजांच्या मृत्यूचा काळ साधारण १६८८ किंवा १६८९ देतात, फ्रान्सिस १६८९; फ्रान्सिस यांच्याकडे मंगम्मल पंधरा वर्षे राज्यकारभार पाहतात, टेलर यांच्या हस्तलिखितात अठरा वर्षे, शक १६४७ पर्यंत. हस्तलिखित सांगते, दर कादमावर एक धर्मशाळा, दर पाच नाळिकांवर एक पाणपोई, आणि दर नाळिकेवर एक विहीर होती; नेल्सन यांनी उद्धृत केलेले लेखक काशीपासून रामेश्वरापर्यंतचे रस्ते सांगतात. विड्याच्या कथेमागे एखादे प्रेमप्रकरण दडलेले असावे, असे टेलर यांना वाटले; नेल्सन यांना ती राणींची एखादी थट्टा वाटली. नेल्सन विल्क्स यांच्या आधारे म्हैसूरच्या राजांचे नाव चिक्क देवराज देतात; ते १२ डिसेंबर १७०४ रोजी वारले.