प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
जग जिंकणारी राजकन्या मीनाक्षी
वनातला प्रकाश
मदुराई हे पांड्य राजांचे नगर. तिथल्या भव्य देवळात एक देव आणि एक देवी राहतात. देव म्हणजे शिव, त्यांच्या “सुंदर” या रूपात. देवी म्हणजे त्यांच्या पत्नी मीनाक्षी, “मासोळीसारख्या डोळ्यांची.” त्यांची कथा या नगराच्या स्थलपुराणात, म्हणजे या पवित्र स्थानाच्या पुराणात, सांगितली आहे. कथेची सुरुवात कदंब वृक्षांच्या एका वनात होते. तिथे एका तळ्याकाठी इंद्रांना एक शिवलिंग सापडले होते. त्याला हार घालण्यासाठी तळ्यात सोनेरी कमळे उमलली होती. एकदा एका व्यापाऱ्याला त्या वनातच रात्र झाली. रात्र काढायला तो एका झाडाखाली थांबला. त्याला एक विलक्षण तेजस्वी प्रकाश दिसला. काय आहे ते पाहायला तो गेला, तर साक्षात देव त्या शिळेची पूजा करत होते; कारण तो सोमवार होता. देव अंतर्धान पावले, आणि फक्त ती शिळा उरली. दुसऱ्या दिवशी त्याने हे राजे कुलशेखर पांड्य यांना सांगितले. त्या रात्री देव एका तपस्व्याच्या रूपात राजांच्या स्वप्नात आले, आणि तिथे देऊळ बांधायला सांगितले. राजांनी वन तोडून जागा मोकळी केली. देवस्थानाभोवती त्यांनी गोपुरे, तटबंद्या, देवळे आणि एक सुंदर नगर उभारले. सगळे पूर्ण झाल्यावर शिवांनी आपल्या जटांतून अमृताचे थेंब झटकून नव्या वास्तूंवर शिंपडले. त्यावरून नगराला नाव मिळाले: मधुरा, म्हणजे “गोडवा.”
जग जिंकणारी राजकन्या मीनाक्षी
यज्ञाच्या ज्वाळेतून जन्म
राजांनंतर त्यांचे पुत्र मलयध्वज राज्यावर आले. त्यांना मूलबाळ नव्हते. त्यांच्या पट्टराणी कांचनमाला चोल राजांच्या कन्या होत्या. मलयध्वजांनी नव्याण्णव अश्वमेध यज्ञ केले. त्यामुळे देवांचे राजे इंद्र धास्तावले, कारण आणखी एक यज्ञ झाला, की इंद्रांचे स्वतःचे सिंहासन राजांना मिळणार होते. म्हणून इंद्र त्यांच्याकडे आले. ते म्हणाले, एवढे कष्ट कशाला? त्याऐवजी राजांनी शिवांच्या देवळापुढे अपत्यप्राप्तीसाठी यज्ञ करावा; त्यांची इच्छा पूर्ण होईल. राजांनी तसे केले. यज्ञाच्या ज्वाळेतून दागिन्यांनी मढलेली एक तीन वर्षांची मुलगी बाहेर आली. राजांनी तिला उचलून राणींच्या हाती दिले. राणींनी तिला छातीशी धरले, आणि तिच्यासाठी त्यांना पान्हा फुटला. त्या म्हणजे पृथ्वीवर जन्मलेल्या शिवांच्या पत्नी, मीनाक्षी. पण त्या मोठ्या होऊ लागल्या, तेव्हा आईवडिलांनी दुःखाने पाहिले, की त्यांना तीन स्तन आहेत. आकाशवाणी झाली: हिला मुलासारखे वाढवा. हिचा नियोजित पती येईल, तेव्हा तिसरा स्तन नाहीसा होईल. आईवडिलांनी त्यांचे नाव तडातकै ठेवले, म्हणजे “अजिंक्य.” याच नावाने त्यांनी राज्य केले. त्यांना सगळी शास्त्रे शिकवली गेली, आणि मोठ्या झाल्यावर त्यांचा राज्याभिषेक झाला. राजांचे निधन झाले, आणि तडातकैंनी राज्य उत्तम चालवले.
जग जिंकणारी राजकन्या मीनाक्षी
राणी युद्धावर निघतात
त्यांच्या आईंनी लग्नाचा आग्रह धरला. तडातकैंनी उत्तर दिले, मी सैन्य जमवून भोवतालच्या राजांवर स्वारी करेन, आणि त्यांच्यातच माझा नियोजित पती शोधेन. त्यांचे मंत्री सुमती यांनी घोडदळ, पायदळ, रथ आणि हत्ती यांचे मोठे सैन्य उभे केले. त्याच्या अग्रभागी राहून तडातकैंनी पृथ्वीवरचे सगळे राजे जिंकले. मग आठ दिशांचे दिक्पाल जिंकले, आणि सर्वांत शेवटी स्वतः इंद्रांना. मग त्यांनी शिवांच्या निवासावर, कैलासावर, चाल केली. तिथे समोर आलेल्या देवांच्या दूताला त्यांनी मागे रेटले, आणि शिवांच्या स्वतःच्या सेनेचा पराभव केला. दूताने जाऊन शिवांना हे सांगितले. शिव किंचित हसले, उठले, आणि स्वतः तडातकैंशी लढायला बाहेर आले. शिवांना पाहताच क्षणी तडातकैंचा तिसरा स्तन नाहीसा झाला. रणरागिणी राणी लाजल्या. त्यांनी शस्त्रे टाकली आणि मान खाली घातली; आपण आपल्या पतीसमोर उभ्या आहोत, हे त्यांनी ओळखले होते. मंत्री म्हणाले, “हेच तुमचे पती होणार.” शिवांनी त्यांना मदुराईला परत जायला सांगितले. ते म्हणाले, मी एका सोमवारी येईन, आणि तिथे तुमच्याशी विवाह करेन.
जग जिंकणारी राजकन्या मीनाक्षी
मदुराईतला विवाह
सुमतींनी विवाहाची तयारी केली. जगातल्या छप्पन्न देशांच्या राजांना निमंत्रणे गेली. नगर सजवले गेले, आणि विवाहमंडप रत्नांनी झगमगू लागला. ठरलेल्या दिवशी शिव मनुष्यरूपात, आपल्या दिव्य नंदीवर बसून आले. विष्णू आणि ब्रह्मदेव त्यांच्याबरोबर होते, आणि इंद्र व सगळे देवही. वरात नगराजवळ आली, तेव्हा वधूच्या आई सामोऱ्या गेल्या. त्यांनी शिवांचे पाय धुतले, पायांभोवती हार घातले, आणि आपली कन्या आणि राज्य दोन्हींचा स्वीकार करावा, अशी विनंती केली. शिवांनी स्मित करून होकार दिला, आणि मंडपात प्रवेश केला. विष्णू आणि ब्रह्मदेव यांच्या पत्नी, लक्ष्मी आणि सरस्वती, यांनी वधूला अतिदुर्मीळ रत्नांनी सजवले. अखेर वधूचा चेहरा हजार सूर्यांसारखा तळपू लागला. त्यांनी वधूला शिवांच्या उजव्या बाजूला बसवले. ब्रह्मदेवांनी विधी केला. विष्णूंनी वधूचा हात वराच्या हातावर ठेवला, त्यावर पाणी ओतले, आणि ती शिवांची झाल्याचे जाहीर केले. वाद्ये वाजली, आणि ऋषींनी मंत्रघोष केला. मग शिवांचा मदुराईचे राजे म्हणून राज्याभिषेक झाला, आणि त्यांनी सुंदर पांड्य हे नाव धारण केले.
जग जिंकणारी राजकन्या मीनाक्षी
मेजवानीतला बुटका
मेजवानीच्या वेळी काही ऋषी अडून बसले: देवांचे नृत्य पाहिल्याशिवाय आम्ही जेवणार नाही. म्हणून त्यांच्यासाठी शिवांनी मदुराईच्या देवळातल्या चांदीच्या सभामंडपात नृत्य केले. उजव्या पायावर उभे राहून, डावा पाय सरळ डोक्याच्या वर ताणून ते नाचले. पाहुणे गेल्यावर नववधूंनी अभिमानाने उरलेल्या अन्नाकडे बोट दाखवले: भाताचे आणि भाज्यांचे हजारो ढीग. मुदपाकखान्याचे अधिकारी म्हणाले, हजारातला एक भागही जेमतेम खाल्ला गेला आहे. शिव म्हणाले, माझ्या काही सेवकांचे अजून जेवण व्हायचे आहे. त्यांनी आपला बुटका सेवक कुंडोदर याला बोलावले, आणि त्याच्या पोटात सर्वभक्षक अग्नी घातला. डोळ्यांना दिसू नये इतक्या वेगाने बुटक्याने अन्नाचे डोंगर फस्त केले, मग कोठारातला कच्चा शिधा; आणि तरीही तो “भूक लागली” म्हणून ओरडतच होता. शिवांच्या आज्ञेने पृथ्वीने चार खड्डे उघडले. त्यांतून अन्न वर आले, आणि अंग फुगेपर्यंत बुटका खात राहिला. मग त्याला तहान लागली. देशातली प्रत्येक विहीर आणि प्रत्येक तळे त्याने पिऊन कोरडे केले, आणि तरीही आणखी पाणी मागत ओरडत राहिला. तेव्हा शिवांनी आपल्या जटांत राहणाऱ्या जलदेवता गंगा यांना हाक मारली. त्या तयार झाल्या, पण एका अटीवर: जो कोणी त्यांच्या पाण्यात स्नान करील, त्याची पापे धुतली जावीत. शिवांनी ते मान्य केले, आणि गंगा एका नव्या नदीच्या रूपाने मदुराईजवळून खळाळत वाहू लागल्या. बुटक्याने ती नदी सहज पिऊन टाकली, आणि त्याची भूक-तहान शमली.
जग जिंकणारी राजकन्या मीनाक्षी
लिंगात विलीन
तडातकैंच्या आई, विधवा राणी कांचनमाला, यांना एका ऋषींकडून कळले, की समुद्र पवित्र आहे, कारण सगळ्या पवित्र नद्या त्यालाच जाऊन मिळतात. त्यांना समुद्रस्नानाची इच्छा झाली. त्यांचा प्रवास वाचावा म्हणून शिवांनी सातही समुद्र देवळाजवळ एकत्र आणले. प्रत्येक समुद्राने आपापला रंग राखला होता. मग ब्राह्मण मंत्र म्हणत असताना एक नियम समोर आला. ज्या विधवेला मुलगा नाही, तिने असे स्नान करायचे, तर वासराची शेपटी धरूनच. वृद्ध राणी चिंतेत पडल्या; स्नान करावे की नाही, हेच त्यांना कळेना. म्हणून शिवांनी त्यांच्या दिवंगत पतींना स्वर्गातून परत बोलावले. त्यांचे बोट धरून राणी पाण्यात उतरल्या. पापे धुतली गेली, तेव्हा त्यांचे प्राण गेले, आणि त्या पतींबरोबर पुण्यवानांच्या लोकी गेल्या. कालांतराने तडातकैंना शिवांपासून एक पुत्र झाला, उग्र पांड्य. ते मोठे झाल्यावर शिवांनी त्यांचा एका राजकन्येशी विवाह लावला, त्यांना राज्याभिषेक केला, आणि शत्रूंना जिंकण्यासाठी तीन शस्त्रे दिली. मग सुंदर पांड्य संसारातून निवृत्त झाले. एका कथेनुसार ते आपल्या राणींसह दिव्य रथात बसून आपल्या स्वतःच्या स्वर्गलोकी गेले. दुसऱ्या कथेनुसार ते मदुराईच्या देवळातल्या आपल्या लिंगात विलीन झाले, आणि त्यांच्या पत्नी राणी त्याच ठिकाणी मीनाक्षी म्हटल्या जाणाऱ्या मूर्तीत विलीन झाल्या. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: विल्यम टेलर, ‘ओरिएंटल हिस्टॉरिकल मॅन्युस्क्रिप्ट्स’, खंड १ (१८३५), पृष्ठे ५५-६३, मदुराईच्या स्थलपुराणाच्या एका तमिळ पाठाचा त्यांनी दिलेला सारांश; जे. एच. नेल्सन, ‘द मदुरा कंट्री: अ मॅन्युअल’ (१८६८), भाग ३, पृष्ठे २-१०, एका संस्कृत हस्तलिखिताशी ताडून पाहिलेला त्यांचा सारांश; आणि डब्ल्यू. फ्रान्सिस, ‘मदुरा’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०६), पृष्ठ २६८. नेल्सन नोंदवतात, की मदुराईचे शैव हे पुराण तीन-चार हजार वर्षे जुने मानतात; पण ते आठशे-नऊशे वर्षांहून जुने असू शकत नाही, हे एच. एच. विल्सन यांचे मत नेल्सन स्वीकारतात. प्रतींमध्ये फरक आहेत, आणि नेल्सन यांचा सारांश आणि टेलर यांचा सारांश यांत बरेच अंतर आहे. फ्रान्सिस पुढे सांगतात, मीनाक्षी मुळात एक स्थानिक देवता असाव्यात, आणि शिवांशी त्यांचा विवाह म्हणजे “जुना धर्म आणि नवा धर्म यांचा मेळ घालून त्यांना एकत्र आणण्याचा” मार्ग असावा, असे सुचवले गेले आहे. छोट्या तपशिलांत पाठांत फरक आहेत. टेलर यांच्या पाठात इंद्रांनी एका ब्राह्मणाची हत्या करून पाप केले होते, आणि तिली वृक्षांच्या वनात त्यांचे ते ओझे उतरले; नेल्सन यांच्या पाठात देवांचे शिल्पी विश्वकर्मा यांनी लिंगासाठी सोन्याचे देवस्थान बांधले, आणि शिवांनी इंद्रांना तिथे वर्षातून एकदा, चैत्र महिन्याच्या पौर्णिमेला, पूजा करू दिली. टेलर यांच्या पाठात राजे मानवूरला राज्य करतात, आणि देवळाला सात आवारे आहेत; नेल्सन यांच्या पाठात व्यापाऱ्याचे नाव धनंजय आहे, राजे कल्याणपुराला राज्य करतात, नगर दहा दिवसांत उभे राहते, आणि राजांच्या स्वप्नात तपस्वी नव्हे, तर एक ऋषी येतात. टेलर यांच्या पाठात नगर पवित्र करण्यासाठी गंगा शिवांच्या जटांतून वाहतात, आणि नगराचे नाव मथुराई, म्हणजे “सुखद,” पडते; नेल्सन आणि फ्रान्सिस यांच्या पाठांत तिसऱ्या स्तनाबद्दल आकाशवाणी नव्हे, तर एक परी सांगते; नेल्सन यांच्या पाठात राजे दहा हजार वर्षे निपुत्रिक होते, आणि त्यांनी पुत्रासाठी पुत्रकामेष्टी यज्ञ केला; टेलर यांच्या पाठात विष्णू वधूवरांचे हात एकत्र जोडतात. नेल्सन नृत्य पाहणाऱ्या ऋषींची नावे पतंजली आणि व्याघ्रपाद अशी देतात, बुटक्याला अन्नदेवता अन्नपूर्णेश्वरी जेवू घालतात असे सांगतात, आणि नव्या नदीला कृतमाला म्हणतात; टेलर तिला वैगई म्हणतात; नेल्सन यांच्या पाठात गंगा अशीही मागणी करतात, की त्यांच्यात टाकलेल्या मृतांच्या अस्थींची लिंगे व्हावीत. टेलर यांच्या पाठात कैलासावरच्या देवदूताचे नाव नारेड्डी आहे. टेलर यांच्या पाठात गौतम ऋषी राणींना सल्ला देतात, आणि स्नान करताना पतीचा हात, मुलाचा हात किंवा गाईची शेपटी धरायची असते; नेल्सन यांच्या पाठात दुर्वास ऋषी, आणि पतीचे बोट. टेलर यांच्या पाठात समुद्र धावत एका तळ्यात येतात; नेल्सन यांच्या पाठात त्यांचे झरे देवळाजवळ स्थिर केले जातात. पुत्राच्या वधू म्हणजे राजे सोमशेखर (नेल्सन यांच्या पाठात, कांचीपुराचे चोल राजे) यांच्या कन्या कांतिमती; आणि ती तीन शस्त्रे इंद्र, समुद्र आणि मेरू पर्वत यांच्याविरुद्ध होती. दिव्य रथाचा शेवट टेलर यांचा आहे; लिंग आणि मूर्ती यांचा शेवट नेल्सन यांचा.