प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
मंदिरांचे मोजमाप
श्रीरंगम: एक पवित्र नगरी
ब्राह्मणधर्म आणि हिंदुधर्म यांवर ग्रंथ लिहिणाऱ्या मोनियर मोनियर-विल्यम्स यांच्या मते, “श्रीरंगम हे खरे तर देऊळ नसून एक पवित्र नगरीच आहे.” त्याच्या तटांच्या आत शेकडो ब्राह्मण राहत, हजारो यात्रेकरू त्याच्या रस्त्यांत गर्दी करत, आणि मोठ्या उत्सवांच्या दिवशी अगणित भाविक गाभाऱ्याकडे लोटत. गावातली बहुतेक घरे देवळाच्या तटांच्या आतच होती. सात चौकोनी तट एकात एक उभे आहेत. प्रत्येक तटाला चार उंच प्रवेशद्वारे, आणि त्यांवर गोपुरे. मध्यभागी देव आहेत: विष्णूंची पहुडलेली मूर्ती. आख्यायिका सांगते, ही मूर्ती लंकेला नेली जात होती; ती इथे खाली ठेवली गेली, आणि मग जागची हलेना. म्हणून तिच्यावर गाभारा बांधला गेला, आणि भोवती सात तट; विष्णूंच्या वैकुंठातल्या आनंदाच्या सात पायऱ्यांचे प्रतीक म्हणून. पण जिल्हा गॅझेटियरच्या मते, प्रवासी जसजसा आत आत, मध्यभागाच्या जवळ जातो, तसतसा तो प्रभावित होण्याऐवजी अधिकाधिक निराश होतो. बाहेरचा प्राकार म्हणजे दुकानांनी भरलेला बाजार. वास्तुकलेचे इतिहासकार जेम्स फर्ग्युसन यांनी म्हटले आहे, तिथे यात्रेकरूंची “राहायची सोय होते, त्यांना जेवू घातले जाते, आणि त्यांना लुबाडले जाते.” मध्यभागाकडे जावे तसे चौक लहान आणि साधे होत जातात. आणि मधला गाभारा, त्याचा सोनेरी घुमट सोडला, तर एखाद्या साध्या गावदेवळासारखा दिसतो.
मंदिरांचे मोजमाप
श्रीरंगम: युद्धाने थांबवलेले गोपुर
श्रीरंगममधली सर्वांत सुंदर वास्तू कधीच पूर्ण झाली नाही. ती म्हणजे बाहेरच्या तटातले मोठे प्रवेशद्वार; ते नदीकडे आणि त्रिचनापल्लीकडे जाते. त्याचे चार खांब म्हणजे ग्रॅनाइटची एकेक शिळा, प्रत्येक चाळीस फुटांहून उंच. फर्ग्युसन यांच्या हिशेबाने, त्यावर नेहमीसारखे विटांचे गोपुर चढवले असते, तर ते सगळे मिळून जवळजवळ तीनशे फूट उंच झाले असते. अपूर्ण असूनही ते त्यांना दक्षिण भारतातल्या सर्वांत भव्य वास्तूंपैकी एक वाटले. त्याचा काळ नक्की माहीत आहे, असे ते लिहितात. कारण त्रिचनापल्लीसाठी इंग्रजांशी झालेल्या युद्धात फ्रेंचांनी देवळाचा ताबा घेऊन तिथे मोर्चेबंदी केली, तेव्हा हे काम थांबले. बाहेरची इतर तीन प्रवेशद्वारेही याच मापाने सुरू झाली होती, पण ती इतकी पुढे गेली नव्हती. त्यांचे उघडे खांब तटांच्या वर डोकावतात, आणि त्यामुळे ती फार विचित्र दिसतात. गॅझेटियरच्या मते, परत निघालेल्या प्रवाशाला आत वाटलेली बरीचशी निराशा हे अपूर्ण गोपुर भरून काढते.
मंदिरांचे मोजमाप
श्रीरंगम: देवांचा एक डोळा
असे सांगतात, श्रीरंगमच्या गोपुरांसाठी राजे-महाराजांनी आपले खजिने रिते केले. श्रीमंतांनी त्याच्या खांबांच्या मंडपांसाठी आपली संपत्ती दिली, आणि कंजूषांनीही आपले साठवलेले धन मूर्तींना रत्नांनी सजवायला दिले. १९०७ मध्ये देवळाच्या रत्नालंकारांची किंमत दक्षिण भारतातल्या जवळजवळ इतर कोणत्याही अलंकारांपेक्षा जास्त होती. ते पाहायचे तर व्यवस्थापकांना आधी कळवावे लागे. त्यांपैकी फार थोड्या देणग्यांमागे इतिहास होता. त्यांतली एक म्हणजे सोन्याचे एक ताट. ते १८७५ मध्ये दक्षिण भारताच्या भेटीवर आलेल्या प्रिन्स ऑफ वेल्स यांनी दिले; तेच पुढे सम्राट झाले. परंपरा खरी असेल, तर एक रत्न आता तिथे नाही. झारांच्या शाही राजदंडाचे मुख्य भूषण असलेला प्रसिद्ध ऑर्लॉफ हिरा, असे म्हणतात, एके काळी श्रीरंगमच्या देवांच्या डोळ्यांपैकी एक होता. अठराव्या शतकात सैन्यातून पळालेल्या एका फ्रेंच सैनिकाने तो चोरला.
मंदिरांचे मोजमाप
मदुराई: बोडके गोपुर
मदुराईचे मोठे देऊळ एका नजरेत कोणालाच सामावून घेता येत नाही. कोणत्याही जागेवरून त्याचा एक लहानसा भागच दिसतो. जुने तमिळ कवी त्याला वेळ्ळियंबलम म्हणत, “चांदीचा मंडप.” आतले गाभारे सोडले, तर त्यातले बहुधा काहीच सोळाव्या शतकापेक्षा जुने नाही. पांड्य राजांच्या काळातली मूळ वास्तू १३१० च्या स्वारीत मलिक काफूरच्या मुसलमान सैन्याने जवळजवळ पूर्ण उद्ध्वस्त केली. त्याची चार मोठी गोपुरे खाली कोरीव दगडाची आणि वर विटांची आहेत. त्यांवर धर्मग्रंथांतल्या, भडक रंगवलेल्या चुन्याच्या मूर्तींची दाटी आहे. मैलोन् मैल दुरूनही ती दिसतात; परिसराची ती खूणच आहेत. ती सगळी नाट्टुकोट्टै चेट्टी समाजाने मोठा खर्च करून दुरुस्त केली होती. या समाजाने या प्रदेशातल्या शिवमंदिरांच्या जीर्णोद्धारावर मोठमोठ्या रकमा खर्च केल्या होत्या. उत्तरेकडचे गोपुर पूर्वी चुन्याच्या शिखराशिवायच उभे होते, म्हणून त्याला “बोडके” गोपुर म्हणत. अर्धवट सोडलेली इमारत पूर्ण करणे फार अशुभ मानले जाते. मग एका धाडसी चेट्टीने, त्या समजुतीची पर्वा न करता, त्याच्यावर शिखर चढवले.
मंदिरांचे मोजमाप
मदुराई: सोन्याच्या रिकिबी
आत सुवर्णकमळाचे तळे आहे. त्याच्या ओवरीच्या एका कोपऱ्यातून दोन आतल्या गाभाऱ्यांची सोनेरी छपरे दिसतात: देवी मीनाक्षींच्या, आणि त्यांचे पती शिव यांच्या. मोनियर-विल्यम्स यांना मदुराईच्या लोकांची खरी देवता मीनाक्षीच वाटल्या; त्यांचे पती अगदीच दुय्यम. शिवांच्या गाभाऱ्यात देवळाचे अलंकार ठेवलेले असतात. त्यांत एका पांड्य राजांनी देवांना दिलेले एक पदक आहे, आणि मदुराईचे राजे तिरुमल नायक यांनी दिलेले मोत्यांचे आणि माणकांचे शिरोभूषण. आणि सोन्याच्या रिकिबींची एक जोडी आहे. ती रूस पीटर नावाच्या गृहस्थांनी दिली होती. कथा अशी, की त्यांनी जखमी केलेल्या एका हत्तीच्या तावडीतून ते बचावले; त्याबद्दल कृतज्ञतेने वाहिलेली ही भेट. शिवांच्या गाभाऱ्यासमोर सोन्याचा मुलामा दिलेला ध्वजस्तंभ आहे. त्याच्या मागे चार प्रचंड मूर्ती उभ्या आहेत, प्रत्येक एकाच शिळेतून कोरलेली: नृत्य करणारे शिव, उग्र देवी काली, आणि दोन रूपांतले वीरभद्र. मदुराईचे गॅझेटियर संकलित करणाऱ्या डब्ल्यू. फ्रान्सिस यांच्या मते, अनेक हात आणि अलंकार असलेल्या या मूर्ती बहुधा या देवळातल्या दगडी कोरीवकामाचा सर्वोच्च आविष्कार आहेत.
मंदिरांचे मोजमाप
मदुराई: हजार खांब
देवळाच्या हजार खांबांच्या मंडपात ९८५ खांब आहेत; प्रत्येक एकाच शिळेचा. फर्ग्युसन यांच्या मते, “त्यांची संख्या नव्हे, तर त्यांची अद्भुत कलाकुसर त्या मंडपाला या जागेचे आश्चर्य ठरवते.” तिरुमल नायकांनी मदुराईत याहूनही प्रसिद्ध असा एक मंडप बांधला; तो भारतातल्या सर्वांत परिचित इमारतींपैकी एक आहे. कथा अशी, की एका करारात राजांच्या वाट्याला आलेले काम म्हणजे हा मंडप. देव देवळातला आपला अंधारा गाभारा सोडून दर वर्षी दहा दिवस राजांच्या भेटीला यायला तयार झाले. त्या बदल्यात राजांनी त्यांच्यासाठी त्यांना साजेसा मंडप बांधायचा; तिथे देवांनी राजांची आणि प्रजेची मानवंदना स्वीकारायची. तरीही, एकट्या हजार खांबांच्या मंडपाचे काम कदाचित अधिक थोर असेल, असे फर्ग्युसन यांना वाटले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स फर्ग्युसन, ‘हिस्टरी ऑफ इंडियन अँड ईस्टर्न आर्किटेक्चर’ (१८७६), पृष्ठे ३४७-३५० आणि ३५९-३६५; एफ. आर. हेमिंग्वे, ‘ट्रिचिनोपोली’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०७), पृष्ठे ३१९-३२१; डब्ल्यू. फ्रान्सिस, ‘मदुरा’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०६), पृष्ठे २६७-२७२; आणि एम. मोनियर-विल्यम्स, ‘ब्राह्मनिझम अँड हिंदुइझम’ (चौथी आवृत्ती, १८९१), पृष्ठे ४४२ आणि ४४८-४४९. आकडे आधारग्रंथांत वेगवेगळे आहेत. श्रीरंगमचा बाहेरचा तट गॅझेटियरमध्ये ३,०७२ बाय २,५२१ फूट आहे, फर्ग्युसन यांच्याकडे २,४७५ बाय २,८८०. फर्ग्युसन मोठे प्रवेशद्वार उत्तरेला ठेवतात, गॅझेटियर दक्षिणेला. श्रीरंगमच्या स्वतःच्या हजार खांबांच्या मंडपात फर्ग्युसन ९६० खांब मोजतात, तर १८९९ च्या एका नकाशात सुमारे ९१० आहेत. मोनियर-विल्यम्स यांच्या आख्यायिकेत रावणाचे भाऊ बिभीषण स्नान करताना ती मूर्ती एका अनुयायाच्या हाती धरायला देतात. फ्रान्सिस सांगतात, मदुराईचा हजार खांबांचा मंडप आर्यनाथ मुदली यांनी बांधला, अशी परंपरा आहे; फर्ग्युसन तो तिरुमलांच्या काळातल्या कामांत मोजतात.