प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
श्रीरंगमची वैकुंठ एकादशी
पहाटेचे चार
श्रीरंगमच्या विष्णूंच्या मोठ्या देवळात, गाभाऱ्याजवळ, उत्तरेकडच्या एका आतल्या भिंतीत एक अरुंद दार आहे. त्याला स्वर्गाचे द्वार म्हणतात, आणि ते वर्षातून एकाच दिवशी उघडते. लोकांची श्रद्धा अशी, की त्या दिवशी या द्वारातून नेल्या जाणाऱ्या देवांचे ज्याला दर्शन होते, त्याला मोक्ष निश्चित मिळतो. मोनियर मोनियर-विल्यम्स यांनी ब्राह्मणधर्म आणि हिंदुधर्म यांवर ग्रंथ लिहिला आहे. योगायोगाने ते नेमके त्याच दिवशी, २७ डिसेंबरला, श्रीरंगममध्ये होते. ते द्वार पहाटे चार वाजता उघडले. सगळ्या अलंकारांनी सजलेल्या देवांना आधी त्या अरुंद दारातून नेले गेले. त्यांच्या मागे वैष्णव संतांच्या आणि भक्तांच्या अठरा मूर्ती आल्या. मग असंख्य पुजारी आले; ते वेदमंत्र म्हणत होते, आणि विष्णूंची हजार नावे जपत होते. त्यांच्या मागून नर्तकी आणि वाजंत्र्यांचे ताफे आले.
श्रीरंगमची वैकुंठ एकादशी
मार्गळीतले वीस दिवस
स्वर्गद्वाराचा हा दिवस देवळाच्या मोठ्या उत्सवात येतो. हा उत्सव मार्गळी महिन्यात, म्हणजे डिसेंबर-जानेवारीत, होतो, आणि वीस दिवस चालतो. पहिल्या दहा दिवसांत मिरवणुका दिवसा निघतात, शेवटच्या दहा दिवसांत रात्री. द्वाराचा दिवस, एकादशी, हा पहिल्या दहांपैकी शेवटचा दिवस. उत्सवाच्या वेळी समयवरम येथे गुरांचा एक फार मोठा बाजार भरतो. त्यातून प्लेग पसरेल, या भीतीने तो एकदा बंदही केला गेला होता. जिल्ह्यात दर वर्षी पटकी येई, बहुधा थंडीच्या दिवसांत. डॉक्टरांचे म्हणणे असे, की इतर जिल्ह्यांतून येणारी बाधित माणसे ती दर वर्षी घेऊन येतात. जिल्ह्यातल्या लोकांचा समज असा, की बहुधा या उत्सवाला येणाऱ्या यात्रेकरूंबरोबर ती येते. तरीही, १८९९ पासून १९०७ पर्यंत, १९०३ चा अपवाद सोडता, खुद्द हा उत्सव दर वर्षी पटकीपासून मुक्त राहिला होता.
श्रीरंगमची वैकुंठ एकादशी
स्वर्गाचे द्वार
बाहेर नेली जाणारी मूर्ती गाभाऱ्यातली नसते. ती मूर्ती अचल मानली जाते; मिरवणुकीत नेण्यासाठी दुसरी एक मूर्ती प्रतिष्ठापित केलेली आहे. पुजाऱ्यांनी मोनियर-विल्यम्स यांना तिचे अलंकार दाखवले. नुसता तिचा मुकुट, हिरे, मोती आणि माणके यांनी मढवलेला, निदान ऐंशी हजार रुपयांचा होता. देव, त्यांचे संत आणि पुजारी यांच्या मागून गर्दी लोटली. मोनियर-विल्यम्स यांच्या अंदाजाने ती बहुधा पन्नास हजार लोकांची होती. तासन् तास ते लोक त्या अरुंद वाटेतून दाटीवाटीने पुढे सरकत राहिले. कानठळ्या बसवणारा जयघोष, ढोलांचा दणदणाट, आणि सर्व प्रकारच्या वाद्यांचा कल्लोळ चालू होता. त्या दारातून एकही माणूस देवाला अर्पण आणि पुजाऱ्यांना दक्षिणा दिल्याशिवाय गेला नाही. मोनियर-विल्यम्सना वाटले, त्यांतले अनेक जण केवळ एका अस्पष्ट कर्तव्यभावनेने आले होते; किंवा त्यांचे वडील-आजोबा आधी येत, म्हणून आले होते. पण बहुतेक जण दृढ श्रद्धेने आले होते. पुजाऱ्यांच्या शब्दाने उघडणाऱ्या, पृथ्वीवरच्या या स्वर्गद्वारातून जाणे, हा त्यांच्यासाठी मृत्यूनंतर विष्णूंच्या वैकुंठात जाण्याचा निश्चित मार्ग होता. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एफ. आर. हेमिंग्वे, ‘ट्रिचिनोपोली’ (मद्रास डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०७), पृष्ठे २२, १९६-१९७ आणि ३२२-३२३; आणि एम. मोनियर-विल्यम्स, ‘ब्राह्मनिझम अँड हिंदुइझम’ (चौथी आवृत्ती, १८९१), पृष्ठे ४४९-४५०. मोनियर-विल्यम्स आपल्या भेटीचे वर्ष देत नाहीत. गॅझेटियर या दाराला परमपद वासल म्हणते; ते आतून दुसऱ्या प्राकाराचे उत्तरेकडचे प्रवेशद्वार. उत्सवाच्या दोन भागांना ते पगल्पत्तु आणि रापत्तु म्हणते. चित्तिरैत, म्हणजे एप्रिल-मेमध्ये, होणाऱ्या दहा दिवसांच्या आणखी एका, लहान उत्सवाचाही ते उल्लेख करते. ते असेही सांगते, की ही मूर्ती पूर्वी दर वर्षी एका दिवसासाठी श्रीरंगम बेटावरच्या जंबुकेश्वराच्या शिवमंदिरात नेली जाई; शैव आणि वैष्णव यांच्यातल्या भांडणांमुळे ती प्रथा बंद पडली. मोनियर-विल्यम्स उत्सवमूर्तीला उत्सव-विग्रह म्हणतात, आणि तिचे कवच, पायांतले अलंकार आणि कंठा यांची किंमतही मुकुटाएवढीच होती, असे सांगतात.