प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 4: Srirangam and Madurai
वेढ्यातले श्रीरंगम, १७५१-५३
देवांपासून दूरच
१७५१ साली इंग्रज सैनिक आणि त्यांचा मित्र नबाब यांचे सैन्य श्रीरंगमच्या देवळात शिरले. हे देऊळ सात चौकोनी प्राकारांचे आहे; एक प्राकार दुसऱ्याच्या आत, आणि सगळ्यांत आतल्या प्राकारात गाभारे. ब्राह्मणांनी फार नाखुशीने सैनिकांना आत येऊ दिले, आणि तेही फक्त बाहेरच्या तीन प्राकारांत. सैन्याला हवी होती त्याहून कितीतरी जास्त जागा त्यात होती. आणि ब्राह्मणांनी कळकळीने जी विनंती केली, ती सैनिकांनी मान्य केली: देवांच्या जवळ यायचे नाही, आणि आपला विटाळ त्यांच्यापर्यंत न्यायचा नाही. इंग्रज इतिहासकार रॉबर्ट ऑर्म यांच्या हकीकतीत, एकेकाळी देवळात कुटुंबांसह राहणाऱ्या ब्राह्मणांची संख्या चाळीस हजारांहून कमी नव्हती. पापमुक्तीसाठी सगळ्या द्वीपकल्पातून यात्रेकरू येत, आणि पैशाची भेट आणल्याशिवाय कुणीच येत नसे. या देवळाचा एवढा आदर होता, कारण ब्रह्मदेव पूजत ती विष्णूंची मूर्ती हीच, अशी श्रद्धा होती. आणि इथले ब्राह्मण आपल्या एकांतातली शांतता सोडून राज्याच्या भांडणांत कधी पडत नसत. “आता या शांततेचा पुरता भंग व्हायचा होता, आणि पूर्वी कधीच झाला नव्हता असा विटाळ देवळाला सोसायचा होता.”
वेढ्यातले श्रीरंगम, १७५१-५३
दोन सैन्यांमधले बेट
श्रीरंगम हे एक बेट आहे. कावेरी आणि कोलरून जिथे पहिल्यांदा वेगळ्या होतात, तिथे ते आहे. कावेरीच्या पलीकडेच त्रिचनापल्ली शहर आहे. शहर इंग्रजांच्या आणि नबाबाच्या ताब्यात होते, आणि चंदासाहेब आणि फ्रेंच त्यांच्याविरुद्ध मैदानात उतरले होते. इंग्रज सैन्याचा तळ कोलरूनच्या पलीकडच्या काठावर होता; तिथे रसद मिळणे कठीण होते. शत्रू मोठे देऊळ ताब्यात घेईल, आणि आपली आणखीच कोंडी करेल, अशी भीती होती. म्हणून सैन्याने नदी ओलांडली. नदी जेमतेम उतरण्याजोगी होती, आणि जोराने वाहत होती. सामान उजाडण्याआधीच सपाट होड्यांतून पलीकडे नेले गेले. आणि अशा रीतीने सैन्य देवळात आले. सैन्याने ते देऊळ फक्त दोन दिवस ताब्यात ठेवले. ऑर्म यांना वाटले, देवळाचे रक्षण करता आले असते. पण सैन्याने माघार घ्यायचेच ठरवले होते. बाहेरच्या तटाचा घेर जवळजवळ चार मैल होता. तो ढासळतो आहे, आणि राखायला फार लांब आहे, अशी सैन्याला शंका होती. शिवाय इंग्रज पलटण चारशे माणसांवर आली होती. सैन्य माघारी फिरले, आणि त्रिचनापल्लीच्या तटाखाली जाऊन राहिले. थोड्याच दिवसांत चंदासाहेबाने आणि फ्रेंचांनी बेट घेतले, आणि देवळात शिबंदी ठेवली.
वेढ्यातले श्रीरंगम, १७५१-५३
नदीपलीकडून तोफा
पुढच्या वर्षी फ्रेंचांनाच माघार घेऊन बेटावर यावे लागले. त्यांच्या सेनापतीने अर्ध्या मैलावर पूर्वेला असलेल्या जंबुकेश्वराच्या लहान देवळात मुक्काम केला. चंदासाहेबाचे काही सैनिक श्रीरंगमच्या देवळात गेले; बाकीच्यांनी देवळाच्या उत्तर तटाखाली, कोलरूनच्या काठाने तळ ठोकला. नदीपलीकडे पुरांना अडवण्यासाठी गावकऱ्यांनी घातलेला मातीचा एक मोठा बांध होता. छावणी तिथून तोफेच्या माऱ्यात होती. इंग्रजांनी त्या बांधावर सहा तोफा आणल्या, आणि सूर्योदयाला मारा सुरू केला. छावणीत एकच गोंधळ उडाला. हत्ती, उंट, बैल आणि घोडे, आणि त्यांच्यासोबत भीतीने किंचाळणारी माणसे, बायका आणि मुले, माऱ्याच्या बाहेर जायला धडपडू लागली. दोन तासांत एकही तंबू उभा राहिला नाही. मग चंदासाहेबाचे सैन्य वितळून गेले. त्याचे सैनिक सुरक्षितपणे नदी ओलांडू शकतील, याची खूण म्हणून नदीकाठांवर निशाणे रोवली गेली. हजारो सैनिक इंग्रजांकडे गेले, किंवा दुसऱ्या सैन्यांकडे, किंवा आपल्या घरी. चौथ्या दिवशी बेटावर एकही तंबू उभा नव्हता.
वेढ्यातले श्रीरंगम, १७५१-५३
एक हजार रजपूत
चंदासाहेबाजवळ फक्त दोन हजार घोडेस्वार आणि तीन हजार पायदळ उरले. त्यांनी श्रीरंगमच्या देवळात आश्रय घेतला. त्यांच्यात एक हजार रजपूत होते. त्यांनी धर्माच्या भावनेने आतल्या गाभाऱ्यांचे प्रत्येक घुसखोरापासून रक्षण करायची जबाबदारी घेतली. चंदासाहेबाने स्वतः निसटायचा प्रयत्न केला. तंजावरच्या सैन्याच्या सेनापतींनी शपथ घेतली, तुला ताबडतोब कारिकलला, फ्रेंचांच्या गावी, पाठवून देतो. त्यांनी ती आपल्या तलवारीवर आणि कट्यारीवर घेतली; भारतीय सैनिकाची ही सर्वांत पवित्र शपथ. चंदासाहेब सेनापतींच्या डेऱ्यावर गेला. तिथे त्याला पोचवायला सोबत नव्हती, तर पहारा वाट पाहत होता. त्याला ओढत एका तंबूत नेले गेले, आणि बेड्या घातल्या गेल्या. थोड्याच दिवसांत श्रीरंगमचे देऊळ स्वाधीन केले गेले, आणि त्यात आश्रय घेतलेल्या घोडेस्वारांना आणि पायदळाला काहीही इजा न करता जाऊ दिले गेले. पण त्या हजार रजपुतांनी देऊळ सोडायला नकार दिला. जिंकणारे तिसऱ्या तटाच्या आत येण्याचा प्रयत्न करतील, तर आम्ही त्यांचे तुकडे तुकडे करू, अशी धमकी त्यांनी दिली. त्यांची निष्ठा पाहून इंग्रजांना कौतुक वाटले, आणि त्यांनी वचन दिले, तुम्हाला दुखावेल असे काहीही आम्ही करणार नाही.
वेढ्यातले श्रीरंगम, १७५१-५३
देवळातले कारभारी
डिसेंबर १७५२ पर्यंत देवळाला नवा धनी मिळाला होता: म्हैसूरचे कारभारी. त्रिचनापल्लीवर ते स्वतःचा हक्क सांगत होते. त्यांच्या घोडेस्वारांनी शहराकडे येणारी रसद अडवली. २३ डिसेंबरच्या रात्री त्रिचनापल्लीतले इंग्रजांचे प्रमुख अधिकारी, कॅप्टन डाल्टन, श्रीरंगमच्या उत्तर तटाखालच्या कारभाऱ्यांच्या छावणीवर तुटून पडायला बाहेर पडले. कारभारी स्वतः मजबूत पहाऱ्यासह देवळाच्या आतच राहिले. इंग्रजांना शत्रूची आघाडीची तुकडी गाढ झोपेत सापडली. त्यांनी त्या सैनिकांना संगिनींनी ठार केले, आणि डावी-उजवीकडे गोळ्या झाडत ते छावणीतून घुसत गेले. जखमींच्या किंकाळ्या आणि “पळा!” म्हणून आपल्या मित्रांना हाका मारणाऱ्यांचे आवाज, याशिवाय काहीच ऐकू येत नव्हते. देवळाच्या तटांवर रक्षक तयारीत उभे होते, पण आपलीच माणसे मरतील, या भीतीने त्यांनी गोळीबार केला नाही. तासाभराच्या आतच छावणी उधळली गेली. ऑर्म यांच्या मते, दरवाजा उडवून द्यायला दारूचा एक बार असता, तर इंग्रज बहुधा देवळात शिरले असते. कारभाऱ्यांना पकडून त्यांनी युद्धच संपवले असते. इंग्रज परत निघाले, तेव्हा तटांवरच्या माणसांनी गोळीबार सुरू केला, आणि वीस जणांना ठार किंवा जखमी केले. उजाडताच शत्रूने तंबू उतरवले, आणि ते देवळात गेले. डाल्टन यांनी देवळावर तोफा डागायचे ठरवले.
वेढ्यातले श्रीरंगम, १७५१-५३
दक्षिण दरवाजाजवळची धर्मशाळा
श्रीरंगमच्या दक्षिण दरवाजासमोर, पाण्याच्या काठी, एक मोठी धर्मशाळा होती; शंभर फूट लांब-रुंद आणि तीस फूट उंच. दुसऱ्या रात्री डाल्टन यांच्या निम्म्या फौजेने ती ताब्यात घेतली, तिच्याभोवती खंदक-मोर्चा उभारला, आणि तिच्या छतावर दोन तोफा चढवल्या. दुपारी शत्रू देवळातून झुंडीने बाहेर पडला. त्यांचे घोडेस्वार धर्मशाळेवर इतके जवळ येऊन धडकले, की काहींनी कठड्यावरून तलवारी फिरवल्या. मग गोळ्यांच्या एका फैरीने त्यांना मागे हटवले. मोर्चातल्या माणसांनी तीनदा जयघोष केला. मिनिटभरातच एक अधिकारी नदी ओलांडून डाल्टन यांच्याशी बोलायला मोर्चा सोडून निघाला. तो पळून जातो आहे, असे वाटून काही सैनिक त्याच्या मागोमाग गेले. बाकीच्यांनी त्यांना जाताना पाहिले, आणि सगळी शिबंदीच पळाली. म्हैसूरचे तीन हजार घोडेस्वार नदीच्या कोरड्या पात्रात दौडत आले, आणि त्यांनी त्यांची कत्तल केली. फक्त पंधरा जण वाचले. आपण का पळालो, ते एकालाही सांगता आले नाही: मोर्चात फक्त एक माणूस जखमी झाला होता, आणि त्यांच्याकडे दारूगोळ्याची नऊ पिंपे होती. सत्तर युरोपियन आणि तीनशे सर्वोत्तम शिपाई ठार किंवा निकामी झाले; मोर्चातच थांबलेल्या दोन लेफ्टनंटांचे तुकडे तुकडे केले गेले. म्हैसूरच्या कारभाऱ्यांना श्रीरंगममधून हुसकावून लावायची कोणतीच आशा आता उरली नाही. ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: रॉबर्ट ऑर्म, ‘अ हिस्टरी ऑफ द मिलिटरी ट्रान्झॅक्शन्स ऑफ द ब्रिटिश नेशन इन इंडोस्तान’, खंड १ (१७६३), पुस्तक ३, पृष्ठे १७८-१८०, १८४-१८५, २२०-२२१, २३२-२३३, २३५-२३६, २४१-२४२ आणि २४४, आणि पुस्तक ४, पृष्ठे २७२-२७५ आणि २९३. ऑर्म देवळाच्या तटांची उंची पंचवीस फूट आणि जाडी चार फूट देतात; दोन तटांमध्ये साडेतीनशे फुटांचे अंतर, प्रत्येक तटाला चार दरवाजे आणि गोपुरे, आणि दक्षिण दरवाजाचे काही खांब तेहेतीस फूट लांबीच्या एकेका शिळेचे. फ्रेंच सेनापतीचे नाव ते ला देतात, तंजावरच्या सेनापतींचे मानकजी, आणि धर्मशाळेत मारल्या गेलेल्या दोन लेफ्टनंटांची विल्की आणि क्रो. ड्युप्ले यांनी मदत पाठवल्यानंतरच कारभाऱ्यांच्या सैन्याने श्रीरंगम सोडले; ते कावेरी ओलांडून फकीर्स टोपच्या उत्तरेला तीन मैलांवरच्या मैदानात उतरले.