प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 5: Martand
अबुल फजलचे “मातन”
दोन देवदूतांची विहीर
मुसलमान सांगतात, हारूत आणि मारूत हे दोन देवदूत होते. पृथ्वीवरचे लोक दुष्टाव्यात बुडाले आहेत, असे त्यांनी परमेश्वराला सांगितले, आणि लोकांना सुधारण्यासाठी त्यांना खाली पाठवले गेले. पण योगायोगाने ते एका कलावंतिणीच्या घरावर उतरले. तिच्या सहवासाची एक अपवित्र ओढ त्यांना लागली, आणि ज्या कामासाठी आले होते, तेच ते विसरले. त्या अपराधासाठी त्यांना एका विहिरीत कोंडून ठेवले गेले. प्रवासी जी. टी. व्हिग्ने यांच्या काळी काश्मिरी लोक ती विहीरच दाखवत. काश्मीरच्या खोऱ्यात, मार्तंडाच्या भग्न देवळाच्या उत्तरेला दीडशे यार्डांवर ती होती. तिच्यापाशी जर्दाळूची काही झाडे होती, आणि एका फकिराचे घर; विहिरीवर लक्ष ठेवणे हे त्याचे काम. लोक तिला चाह-इ-बाबुल, हारूत-मारूतची विहीर, म्हणत, आणि देवदूतांना कोंडले ती जागा हीच, असे सांगत. व्हिग्ने यांच्या समजुतीने ती फार खोल होती, आणि फार जुनी; मुघलांच्या काळाच्या कितीतरी आधी खणलेली.
अबुल फजलचे “मातन”
टेकडीवरचे मातन
अबुल फजलनेही आपल्या ‘आइन-इ-अकबरी’ या ग्रंथात या जागेबद्दल लिहिले आहे. त्यात तो काश्मीरमधली ठिकाणे एकामागून एक वर्णन करतो. तो या जागेला मातन म्हणतो, आणि तिच्याविषयी मोजक्याच ओळी लिहितो. “मातन एका टेकडीवर आहे, आणि तिथे एके काळी एक मोठे देऊळ होते.” माथ्यावर एक लहान तळे होते; त्याचे पाणी कधीच कमी होत नसे. काही जण त्याला बाबिलोनची विहीर समजत; पण त्याच्या काळी तिथे साध्या खड्ड्याखेरीज काहीच दिसत नव्हते. त्याचे भाषांतरकार एच. एस. जॅरेट इथे बोट दाखवतात ते हारूत-मारूतच्या विहिरीकडे; ती देवळापासून दीडशे यार्डांवर आहे. टेकडीच्या उतारावरच्या एका झऱ्याबद्दलही अबुल फजल सांगतो; त्याच्या उगमापाशी एक कुंड बांधलेले होते, माशांनी भरलेले. जागेच्या पावित्र्यामुळे कोणी त्या माशांना हात लावत नसे. त्याच्या शेजारी एक गुहा होती; तिची खोली कोणालाच मोजता येत नसे.
अबुल फजलचे “मातन”
मासे आणि गुहा
प्रवासी आले, तेव्हाही दोन्ही तिथे होते. जॅरेट यांनी तो झरा म्हणजे बावन असे मानले; काश्मीरमधल्या अत्यंत पवित्र झऱ्यांपैकी एक. व्हिग्ने यांना तो हिमालयातल्या ट्राउट माशांनी गजबजलेला दिसला. गुहेचीही एक दंतकथा होती. प्रवासी ह्यूगेल यांना खात्रीने सांगितले गेले, की तिथली एक गुहा दहा कोस आत जाते, आणि आत गेलेला कोणीही परत आल्याचे ऐकिवात नाही. ते आत शिरले, आणि काही मिनिटांतच गुहेच्या टोकाला पोचले. देऊळ करेवाच्या सर्वांत उंच भागावर उभे आहे; करेवा म्हणजे इस्लामाबाद आणि उंच पर्वत यांच्या दरम्यानचे उंचावलेले पठार. ह्यूगेल यांना त्याचे अवशेष काश्मीरमधले सर्वांत सुंदर वाटले. काश्मीरमधल्या बहुतेक जुन्या वास्तूंप्रमाणे हेही पांडवांनी बांधले, असे म्हटले जात असे.
अबुल फजलचे “मातन”
दगड झालेले ललितादित्य
टेकडीवरचे देऊळ कोणी बांधले? एका काश्मिरी माणसाने व्हिग्ने यांच्यासाठी मार्तंडाचा एक वृत्तांत लिहिला. त्यात म्हटले आहे, मार्तंडाच्या माथ्यावरची देवळे आणि घरे राजा लिल्तादित यांनी बांधली; म्हणजेच ललितादित्यांनी. अबुल फजलनेही त्या राजांबद्दल लिहिले. राजा लुल्तादुत “तेजस्वी राजे होते, आणि त्यांनी आपल्या राज्याच्या समृद्धीकडे मोठे लक्ष दिले,” आणि ईश्वराच्या कृपेने त्यांनी इराण, तूरान, फार्स, हिंदुस्थान, खताई, आणि माणसांची वस्ती असलेले उरलेले जवळजवळ सगळे जग जिंकले. उत्तरेकडच्या पर्वतांत त्यांचे निधन झाले. असे म्हणतात की एका साधुपुरुषाच्या शापाने त्यांचा दगड झाला. “त्यांच्याविषयी आणखीही अद्भुत कथा आहेत; पण त्या सांगत बसणे फार कंटाळवाणे होईल.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अबुल फजल, ‘आइन-इ-अकबरी’ खंड २, एच. एस. जॅरेट यांचे भाषांतर (१८९१), पृष्ठे ३५८-३५९, जॅरेट यांच्या टिपेसह; आणि जी. टी. व्हिग्ने, ‘ट्रॅव्हल्स इन काश्मीर’ खंड १ (१८४२), पृष्ठे ३६१ आणि ३८४; तिथे ललितादित्यांविषयीचे अबुल फजलचे शब्द उद्धृत आहेत. जॅरेट नोंदवतात, ह्यूगेल यांनी मातन हेच नाव ठेवले, तर व्हिग्ने त्या जागेला मार्तंड म्हणतात; ती करेवाच्या सर्वांत उंच भागावर, म्हणजे इस्लामाबाद आणि उंच पर्वत यांच्या दरम्यानच्या उंचावलेल्या पठारावर आहे. मूरक्रॉफ्ट सांगतात, मातन हे त्या पठाराचे नाव, आणि त्याच्या टोकाला देऊळ उभे आहे. ह्यूगेल देवळाला “कोरौआ पांडौ” म्हणतात, व्हिग्ने “पांडा कोरू.” हारूत-मारूतच्या विहिरीबद्दल जॅरेट लिहितात, तिची कथा “पुन्हा सांगायची गरज नाही.” व्हिग्ने यांच्या काश्मिरी वृत्तांतात राजाचे नाव लिल्तादित असे लिहिले आहे; व्हिग्ने अबुल फजलचे रूप लुल्तादुत देतात, आणि त्याचा अर्थ ललतादित्य असा लावतात.