प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 5: Martand
झैन-उल-आबिदीन
मार्तंडाभोवती ऊस
सुलतान सिकंदराच्या काळात काश्मीरच्या ब्राह्मणांचा छळ झाला होता, त्यांना हाकलून दिले होते. तिथल्या हिंदूंवर अन्याय झाले होते. पुढे एक राजा ते अन्याय दूर करायला निघाला. तो राजा म्हणजे झैन-उल-आबिदीन. तो १४१७ मध्ये गादीवर आला. काश्मीरवर पुस्तक लिहिणाऱ्या डब्ल्यू. आर. लॉरेन्स यांच्या काळी काश्मिरी लोक त्याला “थोर राजा” म्हणून आठवत; आणि त्याची बावन्न वर्षे तेव्हाही आपल्या इतिहासातला सर्वांत सुखाचा काळ मानत. मार्तंड येथे एका पठारावर मार्तंडांचे मोठे देऊळ उभे आहे. तिथे त्याच्या कारकिर्दीने एक नवल घडवले. काश्मीरच्या राजांचे इतिहासकार जोनराज त्या कारकिर्दीतल्या नवलांत त्याची गणना करतात: राजाने मार्तंडाभोवतीच्या प्रदेशात ऊस लावला. जोनराजांना त्या उसाच्या रसापुढे चंद्रातून पाझरणारे अमृतसुद्धा भिकाऱ्यासारखे दीन वाटले.
झैन-उल-आबिदीन
देवळे पुन्हा उभी राहतील
इतिहासकार फिरिश्ताच्या वृत्तांतात, सिकंदराच्या दिवंगत मुख्य प्रधानाने चालवलेला “तो घृणास्पद छळ” संपवायचा नव्या राजाने निश्चय केला. त्याचे पहिले काम: हाकलून दिलेल्या ब्राह्मणांना परत बोलावणे, आणि सगळ्या धर्मांना मोकळीक असल्याची जाहीर दवंडी पिटवणे. देवळे पुन्हा बांधायला परवानगी मिळाली. प्रत्येक जण ज्या श्रद्धेत वाढला होता, त्याप्रमाणे आपल्या देवाची पूजा करू लागला. जोनराजही तेच आपल्या पद्धतीने सांगतात. तुरुष्क, म्हणजे तुर्क, धास्तावले, आणि ब्राह्मणांवर पूर्वीसारखा जुलूम करेनासे झाले. फुटलेल्या बांधातून कालव्याचे पाणी उताराकडे वाहून जाते, तशी विद्या ओसरून गेली होती; ती पुन्हा संथपणे वाहू लागली. सुहभट्टाच्या स्पर्शाने विटाळलेली धरती “जणू शुद्ध करण्यासाठी” राजाने आपल्या पराक्रमाचा अग्नी पेटवला. जोनराज सुहभट्टाला “अनर्थाचे मूळच” म्हणतात. झैन-उल-आबिदीनने काही हिंदू देवळांची दुरुस्तीही केली; त्यांत तख्त-इ-सुलेमानवरचे देऊळही होते. त्याने जझिया, म्हणजे हिंदूंवरचा डोईपट्टी कर, माफ केला. परागंदा झालेले पंडित घरी परतले, आणि त्यांच्याबरोबर दक्षिणेकडून पुष्कळ ब्राह्मणही आले.
झैन-उल-आबिदीन
दोन आजार
त्याने हा मार्ग का बदलला? लॉरेन्स एक विलक्षण कथा सांगतात. म्हणे, राजा मरणाच्या दारात होता. तेव्हा एका हिंदू जोग्याने, एका तपस्व्याने, आपला आत्मा राजाला देऊ केला; अट एवढीच, की आपले शरीर कुठेतरी सुरक्षित ठेवावे. राजाने जोग्याचा आत्मा घेतला, पण त्याचे शरीर जाळून टाकले. कथा सांगते, तेव्हापासून काश्मीरचा खरा राजा झैन-उल-आबिदीन नव्हता, तर तो हिंदू तपस्वी होता. कारण काहीही असो; त्या आजारानंतर सिकंदराने केलेले अन्याय दूर करायची पुरेपूर इच्छा राजाने दाखवली. जोनराजही एका आजाराची गोष्ट सांगतात. राजाला एक विषारी गळू झाले होते. आणि म्लेच्छांच्या, म्हणजे परकीयांच्या, जुलमामुळे विषावरचे उपाय जाणणारा एकही वैद्य देशात सापडत नव्हता. शेवटी राजाच्या सेवकांनी एक वैद्य शोधून काढले: शिवभट्ट. ते विषावरचे उपाय जाणत, आणि यज्ञयाग करत. म्लेच्छांच्या भीतीने त्यांनी बराच काळ यायचे टाळले होते. ते आले, आणि त्यांनी ते गळू पूर्ण बरे केले. राजाने त्यांना पुष्कळ धन दिले, पण शिवभट्टांनी त्याकडे ढुंकूनही पाहिले नाही. ते सोने-चांदी, बहुधा, त्यांनी द्विजांच्या दंडांवर खर्च केले; ते दंड भरून द्विज आपली जात राखत.
झैन-उल-आबिदीन
पठारावर पाणी
राजा शेतकऱ्यांचा मित्र होता. त्याने पुष्कळ पूल आणि कालवे बांधले, आणि कालवे आणि पाण्याचे पाट बांधताना तो स्वतः देखरेख करत असे. जोनराज सांगतात, त्याने एक धबधबा एका ओढ्याला जोडला, आणि कोरड्या पडलेल्या नद्या पुन्हा पाण्याने भरल्या. कल्हणांनी लिहिलेल्या काश्मीरच्या इतिहासाचे भाषांतर करणाऱ्या एम. ए. स्टाइन यांना हे पठार मुळातच कोरडे आढळले. कल्हण सांगतात, राजा ललितादित्यांनी तिथे आपल्या देवळाशेजारी एक नगर वसवले होते, “द्राक्षांनी बहरलेले.” त्याची एकही खूण उरली नव्हती. एके काळी बहुधा एक कालवा लिदर नदीचे पाणी मार्तंडाच्या कोरड्या पठारावर आणत असे. त्या कालव्याची दुरुस्ती झैन-उल-आबिदीनने केली, असे दिसते. मार्तंडाच्या पठारावरच्या त्याच्या पाटबंधाऱ्यांचे जोनराजांनी सविस्तर वर्णन केले आहे. स्टाइन यांच्या काळापर्यंत ते पठार पुन्हा एकदा ओसाड, रुक्ष झाले होते. पण हुतमारच्या वरच्या बाजूला जुन्या कालव्याचा मार्ग तेव्हाही ओळखता येत होता. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जोनराज आणि श्रीवर यांच्या राजतरंगिणी, जे. सी. दत्त यांचे भाषांतर (१८९८), पृष्ठे ७७-७८, ८१-८३, ८६-८७ आणि १०१; फिरिश्ताचा ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, जॉन ब्रिग्ज यांचे भाषांतर, खंड ४ (१८२९), पृष्ठे ४६९-४७०; डब्ल्यू. आर. लॉरेन्स, ‘द व्हॅली ऑफ काश्मीर’ (१८९५), पृष्ठे १९१-१९२, त्यांच्या टिपेत उद्धृत केलेल्या स्टाइन यांच्या शब्दांसह; आणि कल्हणांची राजतरंगिणी, एम. ए. स्टाइन यांचे भाषांतर, खंड २ (१९००), पृष्ठ ४६६, मेमॉयर § १११. फिरिश्ता राजाला झैन-उल-आबिद-दीन म्हणतो, गादीवर येण्यापूर्वी शाही खान; आणि दिवंगत मुख्य प्रधानाचे नाव सीवा देव भट देतो. जोनराज राजाला श्री जैनोल्लाभदीन म्हणतात; लॉरेन्स, झैन-उल-अब-उल-दीन. शिवभट्टांविषयीच्या जोनराजांच्या वृत्तांतात एका ओळीचा काही भाग गहाळ आहे; सोने जातीच्या दंडांवर खर्च केले, हा भाषांतरकारांनी लावलेला संभाव्य अर्थ आहे. लॉरेन्स आणखी सांगतात, राजाने हिंदूंना फारसी शिकवली, आणि त्यांना जमिनी दिल्या; लॉरेन्स यांच्या टिपेत स्टाइन यांना वाटते, या कारकिर्दीपर्यंत खोऱ्यातल्या ब्राह्मणांखेरीज बहुधा सगळ्या हिंदूंनी इस्लाम स्वीकारला होता. जोनराज नंदशैलापर्यंत नेलेल्या, आणि अवंतीपूरच्या भातशेतीतून गेलेल्या कालव्यांचीही नोंद करतात; प्रवाशांसाठी धर्मशाळा, आणि रानांत निवारेही. मार्तंडाच्या पठारावरच्या त्याच्या कामांचा वृत्तांत इथे स्टाइन देतात तसा दिला आहे.