प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 5: Martand
कनिंगहॅम मार्तंड मोजतात, १८४८
ढगांतून सूर्य उसळला
काश्मीरच्या खोऱ्यात मार्तंड येथे, एका पठारावर, सूर्याचे भग्न देऊळ उभे आहे. काश्मीरच्या देवळांवर लिहिणाऱ्या अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांना वाटले, की या देवळावरून दिसणारे दृश्य काश्मीरमधले सर्वांत सुंदर आहे; कदाचित सगळ्या ज्ञात जगातले. खाली “पूर्वेचा स्वर्ग” पसरला होता: पवित्र प्रवाह आणि देवदारांच्या दऱ्या, तपकिरी फळबागा आणि हिरवी शेते, आणि भोवती प्रचंड बर्फाळ पर्वतांचे कडे. हे झाले रोजचे दृश्य. पण कधी कधी असे देखावे दिसत, की त्यांची बरोबरी क्वचितच होईल. एकदा जड ढगांनी खोरे या टोकापासून त्या टोकापर्यंत झाकले होते, आणि निळे आकाश पूर्ण लपले होते. तेव्हा त्यांनी पाहिले, सायंकाळचा सूर्य बारामुल्लाच्या खिंडीतून एकाएकी उसळून बाहेर आला. त्यांच्या निबंधातल्या कवितेच्या ओळी सांगतात, क्षणात काळोखाचा झगझगीत प्रकाश झाला. शिखरा-शिखरावरून, सगळ्या खोऱ्याच्या लांबीभर, मावळतीच्या किरणांनी “हृदयात अवर्णनीय आनंद भरणारा सोनेरी प्रकाशाचा लोट” ओतला. मग सूर्य मावळला, आणि डोंगर आणि दऱ्या, देऊळ आणि बुरुज आणि झाडे, एकामागून एक रात्रीत बुडाली. कनिंगहॅम यांना जवळजवळ असे वाटे, की या उजळ दृश्यानेच इथे सूर्याचे देऊळ बांधायची कल्पना प्रथम सुचवली असावी. देवळावरून सगळे खोरे नजरेत येते; साठ मैल रुंद, आणि शंभर मैलांहून अधिक लांब.
कनिंगहॅम मार्तंड मोजतात, १८४८
स्वतःच्या हाताने मोजलेले
काश्मीरमधल्या सगळ्या प्रमुख वास्तू कनिंगहॅम यांनी नोव्हेंबर १८४७ मध्ये स्वतः मोजल्या; त्यांच्या स्वतःच्या सांगण्याप्रमाणे, अचूक मोजल्या. सगळ्या निळ्या चुनखडीच्या होत्या. त्या दगडाला उत्तम झिलई येते, आणि त्यांच्या मते मुख्यतः त्यामुळेच त्या वास्तू इतक्या चांगल्या टिकल्या. फक्त एकाच वास्तूला स्वतःचे नाव होते: मार्तंड; काश्मिरी लोक त्याचा उच्चार मातन असा करतात. “काश्मीरच्या वैभवाच्या आज उरलेल्या सगळ्या अवशेषांमध्ये आकाराने आणि जागेने सर्वांत लक्षवेधी आहेत ते मार्तंडाचे उदात्त भग्नावशेष.” ते पठाराच्या उत्तर टोकाला, इस्लामाबादच्या पूर्वेला तीन-चार मैलांवर उभे आहेत. आता देऊळ चाळीस फुटांहून उंच नव्हते. पण त्याच्या भक्कम भिंती आणि ठसठशीत रेखा भोवतीच्या ओवरीतल्या पन्हळीदार खांबांवर उंच उठून दिसत. “इथे क्षुल्लक, गोंधळलेले तपशील नाहीत.” एका मोठ्या चौकाच्या मध्यभागी एक उंच वास्तू उभी आहे, आणि तिच्या प्रवेशाच्या दोन्ही बाजूंना एकेक लहान दालन. तिच्या भिंती नऊ फूट जाड आहेत. आत एकामागे एक अशी तीन दालने आहेत. पहिली दोन भरपूर सजवलेली आहेत. सर्वांत आतले दालन, म्हणजे गाभारा, अगदी साधे आहे, आणि तीन बाजूंनी बंद.
कनिंगहॅम मार्तंड मोजतात, १८४८
वास्तुकलेचा “सिंह”
सगळेच भारावून गेले नाहीत. भारतीय वास्तुकलेचे इतिहासकार जेम्स फर्ग्युसन यांनी मार्तंडाला “काश्मीरच्या वास्तुकलेचा सिंह” म्हटले. त्यांच्या मते, प्रत्येक प्रवाशाला वाटे, की या देवळाची तोंड भरून स्तुती केलीच पाहिजे, आणि त्याची तुलना पाल्मिरा किंवा थीब्सशी केलीच पाहिजे. पण बरेचसे कौतुक त्याच्या जागेमुळे होते. ते पठारावर एकटे उभे होते; आड यायला एकही झाड नव्हते, एकही घर नव्हते. त्याचे अवशेष “बहुधा भूकंपाने” कोसळले होते, आणि जिथे पडले तिथेच पडून होते. आणि त्याच्या उगमावर एक गूढ पसरलेले होते. ते लिहितात, “पण त्याची मापे प्रमाणात आणून पाहिली, की ज्या स्तुतिगीतांचा तो विषय झाला आहे, ती जरा अस्थानी वाटू लागतात.” देऊळ स्वतः “अगदी लहान वास्तू” होते. चौकातले खांब फक्त नऊ फूट उंच होते; “यात बेभान होण्यासारखे काही नाही.” मात्र त्यांच्यावरची ठळक ग्रीक छाप कुतूहलाची, आणि लक्ष वेधणारी होती. कनिंगहॅम यांच्या छपराबद्दलही त्यांना शंका होती. कनिंगहॅम यांचे मत असे, की सगळ्या बाजूंना पडलेले मोठ्या दगडांचे ढीग दगडी छपराचेच असू शकतात. फर्ग्युसन यांनी दाखवून दिले, की देवळाच्या जमिनीवर छपराचा एकही तुकडा पडलेला नव्हता. त्याच्या पातळ भिंतींनी कधी दगडी छप्पर पेलले असेल, याचीही त्यांना शंका होती. त्यांच्या मते छप्पर लाकडाचे होते.
कनिंगहॅम मार्तंड मोजतात, १८४८
चौऱ्याऐंशी खांब
कनिंगहॅम यांना चौकातसुद्धा अर्थ दिसला. त्याच्या ओवरीत चौऱ्याऐंशी पन्हळीदार खांब होते, आणि ही संख्या मुद्दाम निवडलेली आहे, याची त्यांना खात्री होती. त्यांच्या दृष्टीने चौऱ्याऐंशी ही खास सूर्यांची संख्या: त्यांचे सात किरण, किंवा त्यांच्या रथाचे सात घोडे, गुणिले राशिचक्रातल्या बारा राशी. म्हणून ते खांब बहुधा सूर्यांच्या तितक्याच किरणांचे प्रतीक होते. “अशा रीतीने ओवरीसुद्धा देवतेचे प्रतीक बनवली आहे.” त्यांना आणखी एक कल्पना सुचली. त्यांच्यासारखे डोळ्यांसमोर आणा: सगळा चौक पाण्याने भरलेला, खांबांच्या तळापासून फूटभर खालपर्यंत, आणि त्यातून देऊळ वर उठलेले. प्रवेशद्वाराच्या पायऱ्यांपासून देवळाच्या पायऱ्यांपर्यंत, पाण्यावरून दगडी फरशांची एक उंच वाट गेलेली; ती दगडी ठोकळ्यांवर टेकलेली. दाराजवळच्या एका मोरीमुळे पाण्याची पातळी एकसारखी राहत असे. आणि लिदर नदीतून डोंगरकुशीने आणलेला एक कालवा ते पाणी ताजे ठेवत असे. ते दाखवून देतात, की त्यांच्या काळी काश्मीरची इतर काही देवळे अजूनही पाण्यात उभी होती. अशी देवळे का बांधली? त्यांच्या मते, ती नागांच्या संरक्षणाखाली ठेवण्यासाठी. नाग म्हणजे माणसाचे शरीर आणि सापाची शेपटी असलेल्या देवता; सगळ्या काश्मीरमध्ये युगानुयुगे त्यांची पूजा होत आली होती. फर्ग्युसन यांनी पाण्याबद्दलचे कनिंगहॅम यांचे शब्द विस्ताराने उद्धृत केले, आणि हे वैशिष्ट्य सगळ्या खऱ्या काश्मिरी देवळांत आढळते, असे म्हटले.
कनिंगहॅम मार्तंड मोजतात, १८४८
सूर्य की नाग?
पण हे सूर्याचेच देऊळ होते का? फर्ग्युसन यांना खात्री नव्हती. त्यांच्या दृष्टीने याची देवता ठरवणे त्याचा काळ ठरवण्यापेक्षा कठीण होते. फक्त त्याचा आराखडा पाहिला, तर ते बिनदिक्कत त्याला जैन म्हणतील; त्यातल्या पाण्याचा उलगडा झाला, की देऊळ तितकेच स्पष्टपणे नागांचे वाटेल. सूर्यमंदिरांविषयी आपल्याला काहीच माहीत नाही, हेही ते कबूल करतात. देवळाच्या कोनाड्यांतल्या मूर्ती कनिंगहॅम यांनी सूर्यांच्या, आणि बहुधा त्यांच्या पत्नींच्या, मानल्या होत्या. फर्ग्युसन यांनी त्यांचा अर्थ वेगळा लावला. दगड इतका ठिसूळ होता, की त्यांच्या काळी कोरीव मूर्ती कशाबशाच ओळखू येत. पण उपलब्ध छायाचित्रांवरून त्यांना कोनाड्यांतल्या सगळ्या प्रमुख मूर्तींवर नागांचे फणे दिसले. त्या नागांच्याच मूर्ती होत्या; त्यांच्या डोक्यामागे तीन किंवा पाच फण्यांचे साप होते. त्यांच्या मते, जागेवर असलेला कोणीही हा प्रश्न काही मिनिटांत सोडवू शकला असता. पण त्या तयारीने अजून कोणीच तिथे गेले नव्हते. या देवळाचा पूर्ण अभ्यास करण्यासाठी एखाद्या भारतीय पुरातत्त्वज्ञाने कितीही कष्ट घेतले, तरी ते सार्थकी लागतील. त्याचे कितीतरी तपशील अतिशय सुंदर होते, आणि ते ज्या काळजीने रेखाटायला हवे होते, तसे अजून कधीच रेखाटले गेले नव्हते.
कनिंगहॅम मार्तंड मोजतात, १८४८
मावळत्या किरणांत उजळलेले
कनिंगहॅम यांनी ती दालने स्वतः मोजली होती, आणि त्यांना त्यांत सूर्यच दिसले. पहिल्या दालनाच्या प्रत्येक बाजूच्या दारावर एक कोनाडा होता, आणि त्यात हिंदू त्रिमूर्तीचा अर्धपुतळा. त्यांच्या मते तेही सूर्यांचेच आणखी एक चिन्ह: सकाळी सूर्य निर्माणकर्ते ब्रह्मदेव असतात, दुपारी पालनकर्ते विष्णू, आणि सायंकाळी संहारकर्ते शिव. दारांजवळच्या मोठ्या कोनाड्यातली मूर्ती त्यांना खुद्द सूर्यांची वाटली, आणि तिच्या शेजारच्या मूर्ती कदाचित त्यांच्या काही पत्नींच्या: चंद्र, बुद्धी किंवा तेज. त्यापलीकडे अगदी साधा गाभारा होता. त्यांना वाटले, कदाचित भक्ताचे मन देवापासून कशानेही विचलित होऊ नये, म्हणून तो साधा ठेवला असावा. त्यांना आढळले, की मुसलमानांच्या विध्वंसक आवेशातून मूर्तीची एकही खूण वाचलेली नव्हती. पण तिथे रथात बसलेल्या सूर्यदेवांची, मार्तंडांची, मूर्ती होती, याविषयी त्यांना फारशी शंका नव्हती. तो रथ सात किंवा चार घोड्यांचा, आणि ते घोडे हिरवे किंवा पिवळे. दिवसा गाभाऱ्याला उजेड मिळे तो त्याच्या तीन बाजूंच्या बंद दारांवरच्या अर्धगोल झरोक्यांतून. पण प्रवेशद्वार पश्चिमेकडे होते. आणि कनिंगहॅम यांच्या कल्पनेत, सायंकाळी तेजस्वी सूर्यांची मूर्ती त्यांच्याच मावळत्या किरणांनी उजळून निघे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘अॅन एसे ऑन द आरियन ऑर्डर ऑफ आर्किटेक्चर’ (१८४८), पृष्ठे ३, १८, २३-२४ आणि २६-३४; आणि जेम्स फर्ग्युसन, ‘हिस्टरी ऑफ इंडियन अँड ईस्टर्न आर्किटेक्चर’ (१८७६), पृष्ठे २८५-२९१. कनिंगहॅम मधल्या वास्तूची लांबी ६३ फूट, आणि चौक २२० फूट बाय १४२ फूट देतात; फर्ग्युसन वास्तू ६० फूट बाय ३८ फूट देतात. कनिंगहॅम यांनी काश्मीरची काही देवळे पाचव्या शतकाच्या अखेरीची ठरवली, आणि एक इ.स.पू. २२० मधले.