प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 5: Martand
ललितादित्यांनंतरचे राजे आणि मार्तंड
मरायला निघालेला राजा
मार्तंड येथे सूर्याचे महान देऊळ उभे राहिले. त्यानंतर काश्मीरच्या राजांचे इतिहासकार कल्हण या देवळाला आपल्या कथेत आणखी तीनदा आणतात. पहिल्या वेळी एक राजा तिथे मरायला आला. तो राजा म्हणजे कलश. कल्हणांच्या सांगण्याप्रमाणे, त्याच्या वागण्यात अचानक वाईटाकडे बदल झाला, आणि त्यावरूनच त्याच्या अंताची चाहूल लागली. त्याने ताम्रस्वामी नावाची सूर्याची तांब्याची मूर्ती नष्ट केली, आणि बौद्ध विहारांतल्या पितळेच्या मूर्ती बळकावल्या. क्रूरपणे तो निपुत्रिक मेलेल्यांची मालमत्ताही हडप करू लागला. मग भोगविलासाने थकून तो अशा क्षीणतेत पडला, की त्याला शाप लागल्याचे उघड दिसू लागले. एका शिवमंदिरात तो यज्ञाचे प्याले पवित्र करण्याचा विधी करणार होता. तेव्हा त्याच्या नाकातून रक्त महाकालाच्या प्याल्यात टपकले. कोणत्याही उपायाने तो अपशकुन थांबला नाही; उलट तो वाढतच गेला. आपले प्राण निसटत आहेत हे ओळखून कलशाने मरणासाठी तीर्थावर जायची घाई केली. ताम्रस्वामीच्या नाशाने सूर्य रागावले आहेत, असे मानून त्याने मार्तंड निवडले; तिथे शरण जाऊन प्राण वाचवावेत म्हणून. तो शिवांचा उपासक होता; तरीही ज्या विजयक्षेत्रात मरण आले की मोक्ष मिळतो, ते सोडून तो भीतीने सूर्याकडे निघाला. कल्हण अशा भित्र्या शरणागतीची निंदा करतात; ती कंजूस, क्षुद्र माणसांना शोभणारी. तिच्यामुळे गुरूंच्या उपदेशाचा राजाला पूर्वी वाटणारा अभिमान हास्यास्पद ठरला.
ललितादित्यांनंतरचे राजे आणि मार्तंड
उघड्या दारातून आलेले गाणे
कलशाच्या अखेरच्या वर्षांत त्याचा पुत्र हर्ष दुखावलेला होता. वडील त्याला फारसा मान देत नसत, आणि त्याहूनही कमी तनखा. त्यामुळे काही नालायक खुशमस्कऱ्यांनी त्याला वडिलांच्या खुनाच्या कटात ओढले. कट फुटला, आणि इ.स. १०८८ च्या अखेरीस कलशाने हर्षाला कैद केले. त्याने हर्षाचा जीव वाचवला, पण त्याला गादी मिळू नये असे ठरवले. राजा करण्यासाठी त्याने आपला धाकटा पुत्र उत्कर्ष याला बोलावून घेतले. हर्षावरच्या रागाने तो तरुणपणच्या स्वैर जीवनाकडे पुन्हा वळला, आणि नव्या अतिरेकांनी त्याचा अंत जवळ आणला. मार्गशीर्ष शुद्ध तृतीयेच्या संध्याकाळी राजा बिछान्यावरून पालखीत बसला, आणि मरायला निघाला. लोकांचा आक्रोश बुडून जावा म्हणून नगारे वाजत होते. मंत्री आणि राण्या यांच्यासह तो नावेतून निघाला. दुसऱ्या दिवसाचा एक प्रहर बाकी असताना तो मार्तंडांच्या चरणांपाशी पोचला. प्राण वाचावेत म्हणून त्याने देवाला सोन्याची मूर्ती अर्पण केली. वेदनेत तो आपल्या थोरल्या मुलाची वाट पाहत राहिला. सेवक त्याची आज्ञा पाळत नव्हते, आणि त्याचे दुःख वाढत गेले. दीर्घ उसासे टाकत तो उघड्या दारातून बाहेरच्या गायकांचे गाणे ऐकत होता. ते हर्षाने रचलेले गीत गात होते. कल्हणांचे चिंतन असे: मृत्यू जवळ आला की राजाची आज्ञा देण्याची शक्ती ओसरत जाते, जशी स्वप्नात भरभर हालचाल करण्याची शक्ती नाहीशी होते. हेच राजांच्या जिव्हारी लागते.
ललितादित्यांनंतरचे राजे आणि मार्तंड
सूर्याच्या मूर्तीपुढे
कलशाने लोकांना आणि आपल्या थोरल्या मुलाला, हर्षाला, दाने द्यावीत अशी इच्छा सांगितली. आपण निवडलेल्या धाकट्या मुलाला, उत्कर्षाला, तो अखेरच्या सूचना देत होता, तेवढ्यात त्याची जीभ जड झाली. तो पुन्हा पुन्हा एकच नाव पुटपुटत होता: “हर्ष.” राजाच्या मनातले खरे विचार लपवावेत म्हणून, जवळच्या एकाने त्याच्यापुढे आरसा धरला. कलशाने हसून तो आरसा दूर ढकलला; ओठ चावत, मान हलवत, काहीतरी पुटपुटत. मग अडीच दिवस तो काहीच बोलला नाही. शेवटचा श्वास जवळ आला, तेव्हा त्याने खुणेनेच मंत्र्यांना बोलावले. त्याला काय हवे ते त्यांनी ओळखले, आणि त्याला उचलून मार्तंडांच्या मूर्तीपुढे नेले. तिथे, मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठीला, इ.स. १०८९ मध्ये, वयाच्या एकोणपन्नासाव्या वर्षी तो मरण पावला. त्याच्या सात विवाहित राण्या आणि एक उपपत्नी त्याच्यामागे सती गेल्या.
ललितादित्यांनंतरचे राजे आणि मार्तंड
वाचलेले दोन देव
हर्ष राजा झाला. कल्हण त्याला लोभी मनाचा म्हणतात, आणि त्याने काय केले ते सांगतात. आधीच्या राजांनी देवळांना दिलेला अद्भुत खजिना त्याने प्रत्येक देवळातून लुटला. देवांच्या मूर्तीही हाती याव्यात, म्हणून त्याने एक अधिकारी नेमला; त्याचा हुद्दा होता “देवमूर्ती उखडणारा अधिकारी.” मूर्ती भ्रष्ट करण्यासाठी, ज्यांची नाके, पाय आणि हात सडून गेले होते अशा नग्न भिकाऱ्यांकडून मूर्तींच्या तोंडांवर विष्ठा आणि मूत्र ओतवले जाई. सोन्या-चांदीच्या देवमूर्ती मैल्याने भरलेल्या रस्त्यांवर लाकडी ओंडक्यांसारख्या लोळत. घोट्यांभोवती दोर बांधून त्या फरफटत नेल्या जात, आणि फुलांऐवजी त्यांच्यावर थुंकले जाई. गावात, नगरात किंवा राजधानीत, एकही देऊळ असे उरले नाही, ज्याच्या मूर्ती “त्या तुरुष्क” राजा हर्षाने लुटल्या नाहीत. तुरुष्क म्हणजे मुसलमान. राजकथेचे भाषांतर करणाऱ्या स्टाइन यांना वाटले, की पवित्र मूर्तींशी तो जसा वागला, त्यावरून हर्षाला “तुरुष्क म्हणणे योग्यच आहे.” हा शब्द राजाचा इस्लामकडे ओढा असल्याचेही सुचवतो का, असा प्रश्नही त्यांनी विचारला. फक्त दोन मोठ्या मूर्तींचा त्याने मान राखला: राजधानीतले रणस्वामी, आणि गावांमधले मार्तंड. बुद्धांच्या दोन प्रचंड मूर्तीही वाचल्या; राजा उदार मनःस्थितीत असताना दोघांनी योगायोगाने त्यांच्यासाठी विनंती केली, म्हणून. ज्या मार्तंडापाशी त्याचे वडील मरण पावले, ते त्या दोघांपैकी एक होते.
ललितादित्यांनंतरचे राजे आणि मार्तंड
मार्तंडाचा चौक
कल्हणांच्या स्वतःच्या काळात मार्तंडाने एक लढाई पाहिली. राजाचा सेनापती संजपाल याने अविचाराने मार्तंड येथे मोर्चा धरून हल्ला सुरू केला. त्याच्याबरोबर राजधानीचे थोडेच चांगले सैनिक होते, आणि बाहेरचे पुष्कळ. आत्मविश्वासाच्या भरात तो विसरला, की ती जागा शत्रूला मोकळी होती, आणि बाहेरचे सैनिक भरवशाचे नव्हते. त्याचे लोक हल्ला करत असतानाच, त्रिल्लक नावाचा आणखी एक बंडखोर सरदार अगणित फौज घेऊन त्यांच्यावर तुटून पडला. लुटीने लादलेले बाहेरचे सैनिक दगा देऊन पळून गेले. राजधानीचे सैनिक मात्र पुरात उभ्या पर्वतांसारखे उभे राहिले. रणरणत्या उन्हात ते बराच वेळ झुंजले, आणि अनेक शत्रूंना मारून पडले. संजपालाच्या थोरल्या मुलाखालचे तीन घोडे मारले गेले, तरी तो कधीच पायी दिसला नाही. त्याचा धाकटा मुलगा अजून पोर होता; ही त्याची पहिलीच लढाई. त्याने अनुभवी योद्ध्यांनाही थक्क केले. संजपाल स्वतः घोड्यावरून, एका हातात तलवार घेऊन लढत होता. शेवटी जखमी घोड्याने त्याला खाली फेकले, आणि जड चिलखतासह पडल्याने तो बेशुद्ध झाला. त्याच्या दोन मुलांनी त्याला उचलून नेले, देवळाच्या चौकात कोणाच्या नकळत लपवले, आणि ते पळून गेले. राजा मोठी फौज घेऊन निघाला. स्टाइन समजावतात, रणात पडणारे वीर सूर्यलोकाला जातात; आणि हरलेले लोक पळून सूर्याच्याच देवळात शिरले होते. कल्हण देवाच्या नावावर श्लेष करतात. सगळे वीर मारले गेले, तेव्हा स्वतः सूर्याला, मार्तंडांना, अनेक घाव सोसावे लागले. ते घाव होते, त्यांचे बिंब भेदून त्यातच आपले घर करायला घुसलेल्यांचे. ही कथा कल्हणांच्या राजतरंगिणीवरून सांगितली आहे: एम. ए. स्टाइन यांचे भाषांतर, खंड १ (१९००), श्लोक ७.६९५-७००, ७०८-७२४ आणि १०९०-१०९९, स्टाइन यांच्या टिपांसह, प्रस्तावना § १०३, आणि पृष्ठ १४१, श्लोक ४.१९२ वरची टीप; आणि खंड २ (१९००), श्लोक ८.३२८०-३२९६, स्टाइन यांच्या टिपांसह, पृष्ठे २५६-२५७, आणि पृष्ठ ४६६, मेमॉयर § १११. कल्हण कलशाच्या मृत्यूचे वर्ष फक्त “पासष्ट” असे देतात; स्टाइन त्यात लौकिक कालगणनेचे ४१६५ भरतात, आणि ते इ.स. १०८९ असे देतात. संजपालाला जिथे लपवले, तो प्राकार म्हणजे देवळाचा मोठा चौक, असे स्टाइन वाचतात.