प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 5: Martand
ललितादित्यांनी बांधलेले मंदिर
जाताना एक कोटी, येताना अकरा
काश्मीरच्या खोऱ्यात मार्तंड येथे, एका पठाराच्या पायथ्याशी, सूर्याचा एक पवित्र झरा उसळतो. पठारावर, मैलभराहून थोड्या अधिक अंतरावर, सूर्याच्या, मार्तंडांच्या, एका भव्य देवळाचे भग्नावशेष उभे आहेत. डब्ल्यू. आर. लॉरेन्स यांच्या काळी, काश्मीरच्या सगळ्या प्राचीन राजांपैकी काश्मिरी लोकांना सर्वांत जास्त आठवत ते हे देऊळ बांधणारे राजे: ललितादित्य. ते राजे प्रतापादित्य यांचे पुत्र. गादीवर आल्यावर लवकरच ते भारत जिंकायला निघाले. मग ते मध्य आशियाकडे वळले, आणि बारा वर्षांनी तिबेटमार्गे घरी परतले; सगळीकडे विजयी होऊन. काश्मीरच्या राजांचे इतिहासकार कल्हण नोंदवतात, जग जिंकायला निघताना राजांनी एक कोटी बरोबर नेले होते. घरी परतल्यावर त्यांनी भूतेश रूपातल्या शिवांच्या मंदिराला अकरा कोटी अर्पण केले, “प्रायश्चित्त म्हणून.” काश्मीरवर पुस्तक लिहिणाऱ्या फ्रान्सिस यंगहसबंड यांनी ललितादित्यांना काश्मीरच्या इतिहासातली सर्वांत ठळक व्यक्ती म्हटले. त्यांच्या मते, या राजांनी आपल्या देशाला अशा वैभवाला नेले, जे त्याने त्यापूर्वी कधी गाठले नव्हते, आणि त्यानंतरही कधी गाठले नव्हते.
ललितादित्यांनी बांधलेले मंदिर
बांधकाम करणारे राजे
ललितादित्य एकटे परतले नाहीत. लॉरेन्स यांच्या वृत्तांतात, त्यांनी प्रत्येक देशातून विद्वान आणि कुशल कारागीर आणले, आणि मोठमोठ्या कामांत स्वतःला वाहून घेतले. त्यांनी भव्य देवळे बांधली, आणि भारतातून जिंकून आणलेल्या सोन्याने ती सजवली. त्यांनी कालवे खोदले, आणि दलदलीचे मोठमोठे पट्टे कोरडे केले. आणि त्यांनी एक प्रचंड कढई बनवून घेतली; तिच्यातून दररोज एक लाख लोकांना जेवू घालता येई. कल्हण या राजांनी बांधलेली देवळे एकामागून एक मोजतात: विष्णूंची, शिवांची, आणि स्तूप असलेला एक मोठा बौद्ध विहार. मग ते मार्तंडापाशी येतात, आणि त्याला एकच श्लोक देतात. त्यात त्या उदार राजांनी “उंच प्राकाराच्या आत, दगडाच्या भक्कम भिंतींचे, मार्तंडाचे ते अद्भुत [मंदिर]” बांधले, आणि “द्राक्षांनी बहरलेले” त्याचे गावही. कल्हणांच्या ग्रंथाचे भाषांतर करणारे एम. ए. स्टाइन यांनी भग्नावस्थेतही ते खोऱ्यातले प्राचीन हिंदू बांधकामाचे सर्वांत लक्षवेधी काम मानले.
ललितादित्यांनी बांधलेले मंदिर
पठारावरच्या भिंती
राजांनी ते पठाराच्या कडेजवळ उभारले. स्टाइन यांच्या मते, देऊळ उठून दिसावे म्हणूनच ही जागा निवडली होती. मध्यभागी उंच गाभारा उभा आहे. त्याच्या प्रवेशाच्या दोन्ही बाजूंना एकेक लहान देऊळ आहे. या सगळ्यांभोवती एक विशाल चौक आहे, आणि त्याच्या कडेने ओवऱ्यांच्या खांबांच्या रांगा: कल्हणांच्या श्लोकातला तो “उंच प्राकार.” याच प्राकारावर विद्वानांचे मत वेगळे पडते. काश्मीरच्या देवळांवर लिहिणारे अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांच्या मते, देऊळ आधीच्या कोणत्या तरी राजांनी, कदाचित रणादित्यांनी, बांधले; ललितादित्यांनी फक्त चौक बांधला. स्टाइन आणि वास्तुशिल्पाचे इतिहासकार जेम्स फर्ग्युसन यांनी सगळे बांधकाम ललितादित्यांचे मानले. काळाने आणि भूकंपांनी देवळाला तडाखे दिले. तरीही काश्मीरमधल्या दुसऱ्या कोणत्याही प्राचीन वास्तूपेक्षा युरोपीय प्रवाशांनी याच अवशेषांचे वर्णन अधिक वेळा केले. भग्न अवस्थेतही त्यांचा आकार, आणि त्यांच्या रचनेचे आणि सजावटीचे सौंदर्य स्टाइन यांना थक्क करणारे वाटले. राजांनी परिहासपूर नावाचे नगर वसवले होते. यंगहसबंड यांच्या दृष्टीने हे अवशेष आणि परिहासपूरचे अवशेष हीच सर्वांत खात्रीची खूण होती: आपल्या सुवर्णकाळात काश्मीर किती उंच गेले होते, याची.
ललितादित्यांनी बांधलेले मंदिर
आकाश वर पाहते
एका काश्मिरी माणसाने ही कथा वेगळ्या रीतीने सांगितली. त्याने आपला वृत्तांत प्रवासी जी. टी. व्हिग्ने यांच्यासाठी लिहिला, आणि व्हिग्ने यांनी तो छापला. त्या वृत्तांतात राजा ललितादित्यांनी जवळजवळ छत्तीस वर्षे काश्मीरवर राज्य केले, आणि जगाच्या चारी दिशा जिंकल्या. मार्तंडाच्या माथ्यावर, सूर्याच्या त्या पठारावर, त्यांनी एक नवे नगर वसवले; सर्व बाबतीत देखणे. त्यातली काही घरे तांब्याची आणि पितळेची होती, काही दगडाची आणि विटांची. त्यांनी लिदर या मोठ्या नदीतून एक कालवा खोदवला, त्याचे नाव शाह-कुल ठेवले, आणि त्याचे पाणी टेकडीच्या माथ्यापर्यंत नेले. स्वतःसाठी त्यांनी दगडाची अनेक घरे बांधली. त्यांचे अवशेष देवळांबरोबरच अजूनही दिसत. दगडी देवळे आतून रत्ने, मोती आणि सोने यांनी सजवलेली होती. वृत्तांतात असा दावा आहे, की देवळांसमोरच्या खांबांचा प्रत्येक दगड तीस यार्ड रुंद होता, आणि त्यांची उंची तर सगळ्या मर्यादांपलीकडची. एका थोर कवीने त्यांचे वर्णन एकाच शेरात केले; तो कवी कोण, हे लेखकाला ठाऊक नव्हते. शेर असा: “आकाश जेव्हा या राजेशाही वास्तूकडे पाहते, तेव्हा त्याचा मुकुट धरणीवर पडतो.” वृत्तांत त्याचा अर्थ सांगतो: ही वास्तू पाहायला आकाशाला आपली मान इतकी मागे वाकवावी लागते, की त्याचा मुकुट डोक्यावर टिकूच शकत नाही. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कल्हणांची राजतरंगिणी, एम. ए. स्टाइन यांचे भाषांतर, खंड १ (१९००), श्लोक ४.१८८-१९२ आणि ३.४६२, स्टाइन यांच्या टिपांसह, पृष्ठे ११८ आणि १४०-१४१, आणि प्रस्तावना § ८९; खंड २ (१९००), पृष्ठ ४६६, मेमॉयर § १११; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘अॅन एसे ऑन द आरियन ऑर्डर ऑफ आर्किटेक्चर’ (१८४८), पृष्ठे १९-२३; जेम्स फर्ग्युसन, ‘हिस्टरी ऑफ इंडियन अँड ईस्टर्न आर्किटेक्चर’ (१८७६), पृष्ठे २८९-२९०; डब्ल्यू. आर. लॉरेन्स, ‘द व्हॅली ऑफ काश्मीर’ (१८९५), पृष्ठ १८६; फ्रान्सिस यंगहसबंड, ‘काश्मीर’ (१९०९), पृष्ठे १४३-१४४; आणि जी. टी. व्हिग्ने, ‘ट्रॅव्हल्स इन काश्मीर’ खंड १ (१८४२), पृष्ठे ३८४-३८५. हे देऊळ कोणी बांधले, यावर: कल्हण सांगतात, राजा रणादित्यांनी सिंहरोत्सिका नावाच्या गावात मार्तंडाचे एक मंदिर बांधले; ते रणपुरस्वामी म्हणून प्रसिद्ध होते. कनिंगहॅम यांनी ते मंदिर म्हणजे हेच देऊळ मानले, शिवांच्या दोन बाजूच्या देवळांसह, आणि त्याची स्थापना इ.स. ३७० ते ५०० या काळात, आर्यराज किंवा रणादित्य यांच्या कारकिर्दीत ठेवली. ललितादित्यांवरचा कल्हणांचा श्लोक त्यांनी असा वाचला: “मार्तंडाच्या अद्भुत मंदिराभोवती घोटीव दगडाचा प्राकार.” स्टाइन उत्तर देतात, सिंहरोत्सिका कुठे होते हे माहीत नाही, आणि या कल्पनेला राजकथेच्या साध्या शब्दांत “कोणताही आधार नाही.” फर्ग्युसन यांना वाटले, एखादे देऊळ “दीडशे वर्षे उघडे” उभे राहिले, आणि मग एका थोर राजांनी त्याला प्राकार दिला, हे फारच असंभव; आणि त्याचे तपशील इ.स. ८५२ किंवा ८५३ मध्ये बांधलेल्या अवंतीपूरच्या तपशिलांशी जवळचे आहेत, असे त्यांना आढळले. ललितादित्यांचा काळ लॉरेन्स इ.स. ६९७-७३८ देतात, कनिंगहॅम ६९३-७२९, आणि फर्ग्युसन ७२५-७६१; व्हिग्ने यांचा वृत्तांत त्यांना हिजरी १९२ मध्ये ठेवतो. कनिंगहॅम यांना वाटले, एके काळी चौकात पाणी भरलेले असे; स्टाइन उत्तर देतात, पठार कोरडे आहे, तिथे एकही झरा नाही, आणि परंपरेनुसार लिदरमधून एका प्राचीन कालव्याने तिथे आणलेले पाणी झऱ्याची जागा कधीच घेऊ शकले नसते. स्टाइन पुढे सांगतात, काश्मीरमधले हे सर्वांत जुने अवशेष, ज्यांचा काळ बऱ्यापैकी अचूक ठरतो; यंगहसबंड राजांचे वैभव आपल्या काळापूर्वी बाराशे वर्षे ठेवतात. या श्लोकांत कल्हणांनी सांगितलेली राजांची इतर कामे म्हणजे विष्णूंचे मुक्तस्वामी मंदिर आणि हुष्कपूरचा विहार, आणि ज्येष्ठरुद्र रूपातल्या शिवांचे दगडी मंदिर, जमीन आणि गावांच्या दानासह; लॉरेन्स यात परिहासपूरचा एक प्रचंड स्तंभ जोडतात; परिहासपूर हे राजांनी आपल्या निवासासाठी वसवलेले नगर.