प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 5: Martand
लॉरेन्स आणि यंगहसबंड मार्तंडमध्ये
याहून सुंदर जागा नाही
“याहून सुंदर जागी कोणतेही देऊळ कधी बांधले गेले नाही.” मार्तंड येथल्या सूर्याच्या भग्न देवळाबद्दल फ्रान्सिस यंगहसबंड यांनी हे लिहिले. त्यांच्या मते, काश्मीरमधल्या सगळ्या अवशेषांत मार्तंडाचे अवशेष सर्वांत उल्लेखनीय होते. देऊळ एका मोकळ्या मैदानावर उभे आहे, त्यामुळे ते पुरेपूर नजरेत भरते. मागे बर्फाळ पर्वतांची रांग उभी आहे. समोर आधी काश्मीरचे हसरे खोरे पसरले आहे, आणि मग पीर पंजालची सगळी रांग; तिची बर्फाळ शिखरे आकाशाच्या निळाईत हळुवार मिसळून गेलेली. यंगहसबंड यांना ती जागा पृथ्वीवरच्या अत्यंत स्वर्गीय जागांपैकी एक वाटली. ती दडपून टाकेल इतकी भव्य नाही, आणि बळ आणि प्रतिष्ठा नसावी इतकी क्षुद्रही नाही. त्यांना हे सहज समजले, की इथे स्वर्गासाठी देऊळ उभारावे, अशी ओढ एखाद्या लोकसमूहाला का वाटली. त्यांच्या दृष्टीने ही जागा पार्थेनॉन किंवा ताजमहालाच्या जागेपेक्षा कितीतरी सुंदर होती.
लॉरेन्स आणि यंगहसबंड मार्तंडमध्ये
ते बांधणारे लोक
जागा सोडली, तर मार्तंड जगातल्या खऱ्या मोठ्या अवशेषांपैकी नाही, हे यंगहसबंड मान्य करतात. तरीही त्याचा भक्कमपणा आणि साधेपणा, त्याची दृढता आणि डौल, यांमुळे त्याला हजार वर्षे कीर्ती लाभली. त्यात इजिप्तच्या देवळांचे थोडे बळ आहे, आणि ग्रीसच्या वास्तूंचा थोडा डौल. ते चुनखडीच्या प्रचंड शिळांनी बांधलेले आहे, आणि भोवती ग्रीक धाटणीच्या खांबांची ओवरी आहे. तरीही ते निःसंशय हिंदू आहे. यंगहसबंड यांनी हे देऊळ “काश्मीरच्या राजांपैकी सर्वांत नामवंत” असे राजे ललितादित्य यांचे मानले. त्यांनी इ.स. ६९९ ते ७३६ राज्य केले. लॉरेन्स उद्धृत करतात त्या एका वर्णनात मात्र देऊळ आधीच्या राजांचे, रणादित्यांचे, मानले आहे; आणि फक्त भोवतीची ओवरी ललितादित्यांची. यंगहसबंड यांच्या दृष्टीने, “काश्मीरचे लोक आपल्या सर्वोत्तम काळात कसे होते, ते आपण याच देवळावरून जोखले पाहिजे.” निसर्गसौंदर्याची दृष्टी नसलेल्या कोणी ती जागा निवडली नसती. क्षणभंगुराकडे ओढा असलेल्या कोणी इतक्या भव्य प्रमाणात बांधले नसते. त्यांच्या काळातले काश्मिरी इतके उदात्त काही बांधतील, अशी कल्पनाही त्यांना करवत नव्हती. त्यांच्या तर्काने, ते बांधणारे लोक धार्मिक असले पाहिजेत, कारण त्यांनी मागे ठेवलेले सगळे म्हणजे देवळे आणि पवित्र प्रतीके; “राजवाडे, व्यापाराची कार्यालये किंवा हॉटेले नव्हेत.” आणि इतक्या टिकाऊ प्रमाणात बांधणाऱ्यांच्या मनात निदान एक तरी मोठी कल्पना असली पाहिजे.
लॉरेन्स आणि यंगहसबंड मार्तंडमध्ये
झुकणारे देऊळ
टिकाऊ खरे, पण सुरक्षित नव्हे. काश्मीरच्या खोऱ्यावर पुस्तक लिहिणाऱ्या डब्ल्यू. आर. लॉरेन्स यांनी मार्तंडाकडे अनेकदा पाहिले होते, आणि एक गोष्ट दुःखाने त्यांच्या लक्षात आली होती. मुख्य देवळाशेजारच्या दोन लहान देवळांपैकी उत्तरेकडचे देऊळ मुख्य देवळापासून दूर झुकत चालले होते. भूकंपाचा एक धक्का बसला, की ते खालच्या प्रचंड दगडांच्या ढिगावर कोसळेल. लॉरेन्स यांना वाटले, काश्मीरच्या जुन्या वास्तूंना आणखी हानीपासून वाचवता येईल की नाही, हे सांगणे कठीण होते. मार्तंड टिकवायचे असेल, तर फक्त पैसा नव्हे, कलेची जाणही लागेल. “विटांचा टेकू देणे म्हणजे पावित्र्यभंग ठरेल.” त्यांच्या मते, संस्थानाने हे काम कधी हाती घेतले, तर प्राचीन हिंदूंच्या दोन वास्तू वाचवणे सर्वांत महत्त्वाचे. मार्तंड प्राचीन वास्तूंमधले सर्वांत भव्य; पायेच हे दुसरे जुने देऊळ सर्वांत परिपूर्ण. पण भूकंपांमुळे काश्मीरच्या देवळांचे भवितव्य नेहमीच अनिश्चित राहील. १८८५ च्या धक्क्याने पट्टन येथील वास्तूंची आधीच मोठी हानी केली होती.
लॉरेन्स आणि यंगहसबंड मार्तंडमध्ये
सोने ओरबाडलेले
लॉरेन्स उद्धृत करतात त्या एका वर्णनात, ब्राह्मण या अवशेषांना पांडवांचे घर म्हणत. लोक त्याला “मार्तंड”, म्हणजे सूर्य, म्हणत; हे देऊळ सूर्यदेवांनाच अर्पण केले होते. त्याचा काळ हा वादाचा मुद्दा होता, आणि त्याविषयी आणि त्यातल्या पूजेविषयी “अनेक व्यर्थ तर्क” लढवले गेले होते. पण ते “काश्मीरचे आश्चर्य” होते, आणि खोऱ्यातल्या निःसंशय सर्वांत सुंदर जागी उभे होते. मुख्य वास्तूवर आता छप्पर उरले नव्हते. आतली दोन दालने समृद्ध कोरीव फलकांनी आणि मूर्तींच्या कोनाड्यांनी सजलेली होती. फक्त गाभाऱ्यात कोणतीच सजावट नव्हती. दुसऱ्या ठिकाणी लॉरेन्स यांनी त्याच्याविषयी स्वतःच्या शब्दांत लिहिले: माणसांच्या वर्दळीपासून दूर, प्राचीन हिंदू काश्मीरची जुनी देवळे शांत आणि भव्य उभी होती. “आपले सोने ओरबाडले गेलेले, आणि मूर्तिभंजकाने क्रूरपणे छिन्नविछिन्न केलेले मार्तंड एका उंच पठारावर उभे आहे, आणि त्या सुंदर खोऱ्याकडे अभिमानाने खाली पाहते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: डब्ल्यू. आर. लॉरेन्स, ‘द व्हॅली ऑफ काश्मीर’ (१८९५), पृष्ठे १६१-१६२, १७०-१७२ आणि २८८; आणि फ्रान्सिस यंगहसबंड, ‘काश्मीर’ (१९०९), पृष्ठे ११४-११५ आणि १३५-१३७. लॉरेन्स उद्धृत करतात ते वर्णन देवळाची स्थापना इ.स. ३७० ते ५०० या काळात ठेवते, आणि ललितादित्यांची कारकीर्द इ.स. ६९३-७२९ देते; देऊळ रणादित्यांचे ठरवणारा राजतरंगिणीचा त्याचा अर्थ, त्याच्याच शब्दांत, “बराच वादग्रस्त” आहे.