प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 5: Martand
मार्तंड: सूर्याचा झरा
बावनचे ट्राउट मासे
काश्मीरच्या खोऱ्यात, एका उंच, सपाट पठाराच्या पायथ्याशी, खडकातून एक झरा उसळून बाहेर येतो. तो सूर्याचा, मार्तंडांचा, पवित्र झरा. तिथून सुमारे मैलभर अंतरावर, वरच्या पठाराच्या कडेला, त्यांच्या देवळाचे भग्नावशेष उभे आहेत. काश्मीरची जुनी राजकथा इंग्रजीत आणणाऱ्या एम. ए. स्टाइन यांनी हे अवशेष काश्मीरच्या सगळ्या प्राचीन बांधकामांत सर्वांत लक्षवेधी मानले. ती जागा म्हणजे मार्तंड. प्रवासी जी. टी. व्हिग्ने या झऱ्यापाशी आले. इस्लामाबाद शहरापासून तो घोड्यावरून अर्ध्या तासाच्या अंतरावर होता. त्यांना तो काश्मीरमधला सर्वांत पवित्र झरा आढळला; लोक त्याला फक्त बावन म्हणत. झऱ्याशेजारी एक लहान कुंड होते. त्याच्याभोवती घरे होती, हिंदू लोक होते, आणि कुंड हिमालयातल्या ट्राउट माशांनी गजबजले होते. मासे इतके होते, आणि खायला घातले की इतक्या उत्सुकतेने येत, की ते एखादा मासा सहज हाताने पकडू शकले असते. पण तिथल्या पंडितांनी, म्हणजे तिथल्या ब्राह्मणांनी, तसे करायला हरकत घेतली. पठाराखालच्या चुनखडीच्या खडकात एक आडवी भेग होती, आणि तिच्यातून पाणी जोराने उसळत होते. ते पठार खालच्या मैदानापासून शंभर फुटांहून अधिक उंच होते. ते सहा मैल लांब होते, आणि जवळजवळ तितकेच रुंद; सपाट, आणि हिरवळीने आच्छादलेले.
मार्तंड: सूर्याचा झरा
जिथे सूर्य जन्मले
हा झरा इतका पवित्र का? त्याची जी कथा सांगितली जात होती, ती व्हिग्ने यांनी लिहून ठेवली. खोरे कोरडे झाले, तेव्हा तिथे लहान लहान टेकड्या आणि गुहा दिसू लागल्या. काशुफ ऋषी त्यांच्यामधून मोठ्या आनंदाने फिरत होते. फिरता फिरता योगायोगाने त्यांना एक अंडे सापडले. ते अतिशय तेजाने चमकत होते. ऋषींनी ते उचलले. ते त्यांच्या हातातच फुटले, आणि त्यातून बावनचे झरे वाहू लागले. या स्थानाची महती गाणारा मार्तंडमाहात्म्य हा ग्रंथ ही कथा वेगळी सांगतो. कश्यपांच्या पत्नी अदिती यांना तेरावे अपत्य म्हणून एक अंडे झाले, आणि ते अंडे निर्जीव होते: संस्कृतात मृतांड, म्हणजे “मेलेले अंडे.” त्या मृत अंड्यातून सूर्याचा जन्म झाला, आणि माहात्म्य हे झरे त्यांच्या जन्माशी जोडते. इथे फार पूर्वीपासून सूर्याची मार्तंड म्हणून पूजा होत असे. स्टाइन या देवाला विष्णु-सूर्य म्हणतात: विष्णूंचेच एक रूप असलेले सूर्य. परंपरा हा एक झरा दोन मानते, आणि त्यांना विमला आणि कमला म्हणते. आणि याचे पावित्र्य जुने आहे. नीलमत या आणखी एका ग्रंथात मार्तंडाचा झरा सूर्याच्या पवित्र स्थानांत आधीच गणलेला आहे.
मार्तंड: सूर्याचा झरा
माशांचे घर
फार पूर्वीपासून स्टाइन यांच्या काळापर्यंत हे खोऱ्यातले एक अत्यंत प्रसिद्ध तीर्थ होते. वारंवार यात्रेकरूंचे थवे इथे येत; सगळ्या भारतातूनही येत. या प्रसिद्धीत माशांचाही वाटा होता. या झऱ्याचे एक नाव मत्स्यभवन, म्हणजे माशांचे घर. त्याच्या मोठ्या कुंडांत पवित्र मासे भरलेले असत, म्हणून हे नाव. १९०९ मध्ये फ्रान्सिस यंगहसबंड यांनी काश्मीरवर पुस्तक लिहिले, तेव्हाही ते मासे तिथे होते. त्यांना गार चिनार वृक्षांखाली एक मोठे कुंड दिसले. डोंगरकुशीतून वर येणाऱ्या झऱ्याचे पाणी त्यात भरत होते. हा झरा विष्णूंना पवित्र होता, आणि ब्राह्मणांच्या देखरेखीखाली होता. ब्राह्मण माशांना खायला घालत. पाण्यात भाकरी टाकली, की हजारो मासे ती पकडायला झेप घेत. ते गाव, आणि भव्य जुन्या चिनारांखालचा तो गार झरा, ही सारी जागा आवर्जून पाहण्याजोगी आहे, असे त्यांना वाटले. आणि ब्राह्मणांकडे एक वही होती. सूर्याच्या या झऱ्याला भेट देणारे लोक १८२७ पासून तिच्यात आपली नावे लिहीत आले होते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कल्हणांची राजतरंगिणी, एम. ए. स्टाइन यांचे भाषांतर, खंड १ (१९००), पृष्ठ १४१, श्लोक ४.१९२ वरची टीप, आणि खंड २ (१९००), पृष्ठे ४६५-४६६, मेमॉयर § १११; जी. टी. व्हिग्ने, ‘ट्रॅव्हल्स इन काश्मीर’ खंड १ (१८४२), पृष्ठे ३५९-३६०; आणि फ्रान्सिस यंगहसबंड, ‘काश्मीर’ (१९०९), पृष्ठ ११२. व्हिग्ने त्या जागेचे नाव मार-टुंड आणि झऱ्याचे बावुन असे लिहितात; बावुन म्हणजे फक्त “झरा”, असा त्यांचा अर्थ आहे. स्टाइन बावन हे नाव संस्कृत भवन, म्हणजे “[पवित्र] निवास” या शब्दापासून आलेले मानतात. हे सर्वसाधारण नाव आहे. स्टाइन सांगतात, त्यावरून ही जागा किती लोकप्रिय होती हे दिसते; आणि लेखक श्रीवर यांनीही ते आधीच वापरले आहे. व्हिग्ने यांच्या वृत्तांतात या झऱ्यांना महा-मार्टुंड, म्हणजे “महान सूर्य”, असेही म्हणतात, आणि ते विष्णूंना पवित्र आहेत. व्हिग्ने झरा इस्लामाबादपासून घोड्यावरून अर्ध्या तासावर ठेवतात, तर यंगहसबंड दीड मैलांवर.