प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 5: Martand
पुन्हा सापडलेले भग्न मंदिर: मूरक्रॉफ्ट आणि व्हिग्ने
पठाराच्या टोकाला
काश्मीरच्या खोऱ्यात, इस्लामाबाद शहराजवळ, एक सखल पठार पसरले आहे. त्याचा माथा सपाट आहे, आणि रुंदी सुमारे मैलभर. त्यावर सूर्याच्या एका हिंदू देवळाचे भग्नावशेष उभे आहेत. प्रवासी जी. टी. व्हिग्ने यांनी त्याला मार्टुंडचे, म्हणजे सूर्याचे, देऊळ म्हटले. खोऱ्यातले लोक त्याला दुसरेच नाव देत: पांडवांचे घर. दुसरे एक प्रवासी मूरक्रॉफ्ट इस्लामाबादहून त्या पठारावर आले. त्या पठाराचे नाव करावे मातन होते. तिथले लोक सांगत, त्यावर एके काळी एक मोठे नगर होते; काश्मीरची राजधानी. मूरक्रॉफ्ट आणि त्यांच्या सोबत्यांना जमिनीवर चुन्याचे आणि विटांचे तुकडे विखुरलेले दिसले; बाकी काहीच नाही. मग ते टेकाडाच्या टोकाला पोचले. हे टोक इस्लामाबादपासून सुमारे दोन मैलांवर होते. तिथे, ज्यांच्या शोधात ते आले होते, ते अवशेष उभे होते. ते उंचावर होते, आणि दूरदूरवरून दिसत. काश्मीरमधल्या बहुतेक जुन्या वास्तूंप्रमाणे त्यांनाही खाना पांडुवा म्हणत: पांडवांचे घर, किंवा पांडवांचा महाल.
पुन्हा सापडलेले भग्न मंदिर: मूरक्रॉफ्ट आणि व्हिग्ने
आगही हरली
एका भिंतीच्या आत मुख्य वास्तू उभी होती. तिच्या दोन्ही बाजूंना एकेक लहान दालन होते, आणि ते एके काळी एका ओवरीने तिला जोडलेले होते. भिंतीच्या आतल्या बाजूने सगळीकडे खांब होते, आणि बाहेरच्या बाजूने लहान लहान खोल्या. सगळे बांधकाम प्रचंड आकाराच्या आणि वजनाच्या दगडांचे होते, आणि त्यांवर बारीक कोरीव काम होते. बहुतेक छपरे कोसळली होती, पण भिंती जवळजवळ पूर्ण उभ्या होत्या. केवळ आपल्या भक्कमपणामुळे त्या काळाशी, भूकंपांशी आणि माणसाशी झुंजून टिकल्या. मूरक्रॉफ्ट ज्याला सुलतान हमदान म्हणतात, त्या काश्मीरच्या एका राज्यकर्त्याने ही वास्तू पाडायचा प्रयत्न केला, असे सांगतात. त्याने तिचा पाया पोखरून पाहिला, किंवा तिला आग लावून पाहिली. तो हरला, आणि भिंती उभ्याच राहिल्या. मूरक्रॉफ्ट पुढे लिहितात, “सुदैवाने त्याला बंदुकीच्या दारूचा उपयोग ठाऊक नव्हता.” त्यांच्या दृष्टीने हे अवशेष “प्राचीन कलेचा एक मोलाचा नमुना” होते; “प्राचीन हिंदू अवशेषांत अग्रस्थानाला पात्र.” तिथून अर्धा मैल पुढे, ज्याला ते भुवन म्हणतात त्या गावात, हिंदूंना पवित्र अशी दोन कुंडे होती. त्यांत सुंदर, नितळ पाणी भरलेले होते, आणि ती “माणसाळलेल्या माशांनी गजबजलेली” होती.
पुन्हा सापडलेले भग्न मंदिर: मूरक्रॉफ्ट आणि व्हिग्ने
आकाशाखाली उघडे
व्हिग्ने यांना हे अवशेष पठाराच्या सर्वांत उंच भागावर दिसले; जिथून ते पर्वतांकडे चढू लागते, तिथे. त्यांच्या दृष्टीने पांडव आणि कौरव म्हणजे “पूर्वेचे सायक्लॉप्स”; ग्रीक कथांतले महाकाय बांधकाम करणारे. गरीब हिंदूंना ज्या जुन्या वास्तूचा उगम ठाऊक नसे, ती पांडवांनीच बांधली, असे ते मानत. त्याच्या एकाकी, भव्य रूपामुळे व्हिग्ने यांनी त्याला काश्मीरच्या अवशेषांत पहिले स्थान दिले. कोणत्याही देशातल्या प्राचीन वास्तूंतही ते एक अत्यंत उदात्त अवशेष आहे, असे ते म्हणतात. तरीही व्हिग्ने यांनी काश्मीरच्या पवित्र झऱ्यांपाशी हिंदूंना पूजा करताना अनेकदा पाहिले, पण देवळांत कधीच नाही. फार तर एखादा हिंदू देवळात पहिल्यांदा शिरताना सलाम करी, इतकेच. जे उरले होते, ते असे: एका चौकात मधली वास्तू, आणि तिच्याभोवती ओवऱ्यांचे खांब. त्यांतले सुमारे वीस खांब अजून उभे होते; मूळचे याच्या दुपटीहून अधिक होते. एका कमानीवर एका स्त्रीचा लहानसा अर्धपुतळा होता, छातीवरून मण्यांची माळ घातलेला. व्हिग्ने यांच्या मते त्या बहुधा विष्णूंच्या पत्नी लक्ष्मी असाव्यात. हे देऊळ सूर्य रूपातल्या विष्णूंना अर्पण केलेले होते. मधल्या दाराजवळचे कोरीव काम इतके झिजले होते, की उन्हाची गडद सावली पडली तरच ते उठून दिसे. आतली दोन्ही दालने आकाशाखाली उघडी होती. त्यांच्या दृष्टीने छपराची प्रत्येक खूण कधीच नाहीशी झाली होती; भूकंपांच्या धक्क्यांनी, आणि मूर्तिभंजक सिकंदर बुतशिकनच्या “निर्दय हाताने.”
पुन्हा सापडलेले भग्न मंदिर: मूरक्रॉफ्ट आणि व्हिग्ने
करड्या भिंतींवर प्रकाश
आकाराने आणि वैभवाने मार्तंड पाल्मिराच्या सूर्यमंदिराची, किंवा पर्सेपोलिसच्या महालाची बरोबरी करू शकत नाही, हे व्हिग्ने मान्य करतात. पण जागेच्या बाबतीत ते दोघांहूनही कितीतरी सरस होते. पाल्मिराभोवती वाळूचा समुद्र आहे, आणि पर्सेपोलिस एका दलदलीकडे पाहते. मार्तंड मात्र अतिशय भव्य पर्वतांच्या पायथ्याशी, एका नैसर्गिक चौथऱ्यावर बांधले होते; आणि त्याच्याखाली पसरले होते, व्हिग्ने यांच्या शब्दांत, जगातले सर्वांत सुंदर खोरे. त्यांच्या मते सांजवेळी हे दृश्य सर्वांत खुलून दिसे. पीर पंजालच्या बर्फाळ शिखरांवर दिवसाचा उजेड अजून रेंगाळत असतो; पण खाली खोऱ्यात त्यांच्या लांबत जाणाऱ्या सावल्यांपुढे तो माघार घेऊ लागतो. दूरच्या चिनार वृक्षाची पिवळी झळाळी एकाएकी विझते, आणि एकामागून एक गाव सावलीत बुडते. मग मावळत्या सूर्याचे शेवटचे तेजस्वी किरण काही वेळ त्या करड्या भिंतींवर विसावतात; त्या भिंती जणू “ते किरण झेलण्यासाठीच उभारल्या आहेत.” त्या हिरव्या ओसाड माळावर विहिरीजवळच्या एका फकिराच्या घराखेरीज दुसरे घर नव्हते. एखादा गावकरी जाताना दिसे. दूरवर काही गुरे चरत. एखाददोन मेंढपाळ रात्रीसाठी आपले कळप गोळा करत. फक्त मेंढरांचे बें-बें तेवढे त्या शांततेचा भंग करी. व्हिग्ने यांच्या दृष्टीने ही काही कबर नव्हती; इथे शोकगीताने उदास व्हायचे कारण नाही. ही उदात्त वास्तू “मृत्यूची नव्हे, तर प्राचीनतेची खूण आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: डब्ल्यू. मूरक्रॉफ्ट आणि जी. ट्रेबेक, ‘ट्रॅव्हल्स इन द हिमालयन प्रॉव्हिन्सेस’ खंड २ (१८४१), पृष्ठे २५४-२५७; आणि जी. टी. व्हिग्ने, ‘ट्रॅव्हल्स इन काश्मीर’ खंड १ (१८४२), पृष्ठे ३६०-३६१, ३८५-३८९ आणि ४०४-४०५. व्हिग्ने त्या पठाराला कारीवाह, आणि अवशेषांना पांडु-कोरू म्हणतात, आणि सिकंदराचे नाव सिकुंदूर बुत शेकुन असे लिहितात; कमानीवरचा अर्धपुतळा पार्वतींचा असू शकेल, असेही ते पुढे म्हणतात. एका ठिकाणी ते मुख्य प्रवेशद्वार पूर्वेकडे तोंड करून असल्याचे सांगतात, तर दुसऱ्या ठिकाणी पुढचे द्वार पश्चिमेकडे.