प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 5: Martand
सिकंदर आणि सुहभट्ट
न पडणारे दगड
काश्मीरच्या खोऱ्यात मार्तंडाची देवळे उभी होती. काश्मीरवर पुस्तक लिहिणारे डब्ल्यू. आर. लॉरेन्स त्यांना भव्य म्हणतात. १३९४ मध्ये सुलतान सिकंदर काश्मीरच्या गादीवर आला, आणि त्याने ही देवळे पाडायचा विडा उचलला. लॉरेन्स यांच्या वृत्तांतात, पूर्ण एक वर्ष माणसांचा मोठा ताफा मार्तंड पाडण्याच्या कामावर राबत होता. पण ते भक्कम दगडी बांधकाम कशालाच दाद देईना. शेवटी त्याला आग लावण्यात आली, आणि त्या देखण्या वास्तू “निर्दयपणे विद्रूप” झाल्या. मार्तंड हे अशा अनेकांपैकी एक होते. हिंदू राजांनी काश्मीरला वारसा म्हणून दिलेली भव्य जुनी देवळे पाडण्यात लॉरेन्स यांना सिकंदराचा “प्रखर आवेश” दिसला. त्यांना तो शूर आणि सुसंस्कृत वाटला; पण त्याचे सगळे चांगले गुण “त्याच्या उदास, कडव्या धर्मवेडाने बिघडून” गेले होते. देवळे फोडायला सुरुवात कशी झाली, ते दोन जुने इतिहास सांगतात. आणि दोन्ही इतिहासांत राजाच्या बाजूला एक मंत्री उभा आहे.
सिकंदर आणि सुहभट्ट
सल्लागार सुहभट्ट
पहिला इतिहास म्हणजे जोनराजांनी लिहिलेला काश्मीरच्या राजांचा वृत्तांत. सिकंदराच्या जवळच्या सल्लागारांपैकी एक होता सुहभट्ट. वेदांनी सांगितलेल्या कर्तव्यांची त्याला काडीचीही पर्वा नव्हती. आणि त्याला शिकवण मिळाली होती म्लेच्छांकडून, म्हणजे परकीयांकडून. जोनराजांच्या मते, म्लेच्छांच्या दुष्ट चालीरीतींनी काश्मीर भ्रष्ट झाले होते; ब्राह्मण, मंत्र आणि देव यांचे सामर्थ्य लोपले होते. त्यांच्या सांगण्याप्रमाणे, देशाच्या पापामुळे देव आपल्या मूर्तींतून निघून गेले, आणि मूर्ती नुसते दगड उरल्या. जवळ जी वस्तू असेल, तसा स्फटिक लाल, पांढरा किंवा काळा दिसतो; तसाच राजा बदलला. सुहभट्टाने त्याला देवांच्या मूर्ती फोडायला चिथावले. राजा आपला राजधर्म विसरला, आणि रात्रंदिवस मूर्ती फोडण्यात आनंद मानू लागला. त्याने फोडलेल्या मूर्तींत जोनराज पहिले नाव घेतात ते मार्तंडांच्या मूर्तीचे. एकामागून एक मूर्ती पडत गेल्या, तसे जग जणू भीतीने थरथरले; पण त्या दुष्ट राजाचे मन थरथरले नाही. असे एकही नगर, गाव, खेडे किंवा रान नव्हते, जिथे “सुह तुरुष्काने” देवांची देवळे न फोडता सोडली. तुरुष्क हा जोनराजांचा तुर्कांसाठीचा शब्द. जिथे पूर्वी मूर्ती होत्या, तिथे आता फक्त त्यांची नावे उरली. आणि आजारातून उठलेल्या माणसाला वाटते, तसे समाधान सुहभट्टाला वाटले.
सिकंदर आणि सुहभट्ट
फिरिश्ताचा मंत्री
इतिहासकार फिरिश्ता तीच वर्षे वेगळ्या रीतीने सांगतो. त्याच्या वृत्तांतात राजाचा मंत्री आहे सीवा देव भट नावाचा एक ब्राह्मण. सिकंदराने त्याला मुख्य प्रधान केले. हा माणूस मुसलमान झाला, आणि मग हिंदूंचा इतका कडवा छळ करू लागला, की त्याने राजाकडून हुकूम काढवला: मुसलमानांशिवाय कोणीही काश्मीरमध्ये राहायचे नाही. सरतेशेवटी त्याने सोन्या-चांदीची प्रत्येक मूर्ती फोडून, वितळवून, तिची नाणी पाडायला लावली. आपला धर्म किंवा आपला देश सोडण्यापेक्षा अनेक ब्राह्मणांनी विष घेतले. काहींनी घरदार सोडले; थोडे जण मुसलमान होऊन देशत्यागातून वाचले. ब्राह्मण निघून गेल्यावर सिकंदराने काश्मीरमधली सगळी देवळे पाडायचा हुकूम दिला. शिवांचे एक देऊळ मात्र पाडता आले नाही; त्याचा पाया शेजारच्या पाण्याच्या खाली होता. दुसऱ्या एका देवळाचा पाया खणताना जमिनीतून आग आणि धूर बाहेर पडू लागले. हिंदूंनी ते ईश्वराच्या क्रोधाचे चिन्ह मानले. सिकंदर हे पाहत होता. ती वास्तू जमीनदोस्त होईपर्यंत, आणि तिचा पाया खणून काढला जाईपर्यंत, तो थांबला नाही.
सिकंदर आणि सुहभट्ट
तांब्याचा पत्रा
फिरिश्ताच्या वृत्तांतात, दुसरीकडे एका राजांनी बांधलेले एक देऊळ होते. ते पाडून खणणारे पायापर्यंत पोचले, तेव्हा त्यांना तांब्याचा एक पत्रा सापडला. त्यावर लिहिले होते: आपले देऊळ किती काळ टिकेल, असे राजांनी आपल्या ज्योतिष्यांना विचारले. ज्योतिषी म्हणाले, अकराशे वर्षांनी सिकंदर नावाचा एक राजा ते पाडील, आणि काश्मीरमधली इतर देवळेही. राजाला आश्चर्य वाटले; आणि हिंदू भविष्यवेत्त्याचे भाकीत खरे ठरले, याचा रागही आला. तो म्हणाला, त्यांनी तो पत्रा भिंतीवर लावून ठेवला असता, तर भविष्यवेत्त्याला खोटे पाडण्यासाठी मी ते देऊळ वाचवले असते. लॉरेन्स यांनीही अशा दगडांबद्दल ऐकले होते, आणि राजाच्या कठोर उत्तराबद्दलही: मूर्तिपूजक लोकांची भाकिते खरी करायची त्याची मुळीच इच्छा नव्हती. फिरिश्ताच्या वृत्तांतात, काश्मीरमधल्या सगळ्या मूर्ती फोडल्या म्हणून सिकंदराला “मूर्तिभंजक”, म्हणजे “मूर्तींचा नाश करणारा”, असे नाव पडले; लॉरेन्स हेच नाव बुतशिकन असे देतात. त्या दगडांचाही उपयोग झाला. जुन्या देवळांच्या जोत्यांचे आणि नक्षीदार पट्ट्यांचे दगड सिकंदराने शहराच्या बांधांत आणि जामा मशिदीच्या पायात घातले. काश्मीरच्या देवळांवर लिहिणाऱ्या अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांना आढळले, की श्रीनगरमधली सिकंदराच्या स्वतःच्या राणीची कबर एका हिंदू देवळाच्या पायावर उभी होती, आणि त्याच देवळाच्या दगडांनी बांधलेली होती.
सिकंदर आणि सुहभट्ट
मृत्यू, धर्मांतर की देशत्याग
मग सिकंदर देवळांत पूजा करणाऱ्या लोकांकडे वळला. त्याने त्यांच्यापुढे तीन पर्याय ठेवले: मृत्यू, धर्मांतर किंवा देशत्याग. अनेक पळून गेले, अनेकांचे धर्मांतर झाले, आणि अनेक मारले गेले. असे म्हणतात, की त्याने ठार मारलेल्या ब्राह्मणांची “सात मण जानवी” जाळली. हिंदू विद्येचा जो जो ग्रंथ त्याच्या हाती लागला, तो त्याने दल सरोवरात बुडवला. जोनराज जातीवरच्या एका हल्ल्याची हकीकत सांगतात. सुहभट्टाने आणि सेनेच्या नायकांनी लोकांची जात नष्ट करायचा प्रयत्न केला. जात गेली तर आम्ही प्राण देऊ, असे ब्राह्मणांनी सांगितले; आणि जात धरून ठेवली म्हणून सुहभट्टाने त्यांना जबर दंड केला. राजाची मर्जी मिळवायला सुहभट्टाच्या काही आश्रितांनी, ब्राह्मणांनी आणि इतरांनीही, आपली जात सोडली. जे थोडे डगमगले नाहीत, त्यांची जोनराज स्तुती करतात; सर्वांत अधिक निर्मलाचार्यांची. त्या किमतीला राजाची मर्जी घेण्याऐवजी त्यांनी आपली सगळी संपत्ती गवताच्या काडीसारखी सोडून दिली. जोनराजांच्या मते, नोकराच्या दोषाचा जाब धन्याला द्यावा लागतो; आणि म्हणून सुहभट्टाच्या दोषासाठी मृत्यू राजावर रागावला. सिकंदराने आपल्या थोरल्या मुलाला राज्याभिषेक केला, आणि मग स्वतः मरण पावला. फिरिश्ता ते वर्ष हिजरी ८१९ देतो, आणि कनिंगहॅम १४१६.
सिकंदर आणि सुहभट्ट
आकाशाला उघडा गाभारा
मार्तंड कशाने कोसळले? कनिंगहॅम यांनी स्वतः एक किल्ला उडवला होता. त्यांना वाटले, अशी देवळे इतकी पूर्ण उलथवून टाकणे फक्त बंदुकीच्या दारूलाच शक्य आहे. ती दारू इमारतीचा प्रत्येक भाग दुसऱ्यापासून तोडून वेगळा करते, आणि दगड उलटेपालटे करते, हे त्यांनी पाहिले होते; भूकंप असे करत नाही. आणि सिकंदराकडे ती दारू असावी, असा त्यांचा तर्क होता. डॉ. स्टाइन यांचे मत वेगळे होते: काश्मीरमध्ये इतक्या लवकर बंदुकीची दारू वापरली गेली, याविषयी इतरांनी शंका घेतली होती, आणि ती योग्यच. त्यांच्या मते, दगड कितीही भव्य असले, तरी हा विध्वंस समजायला दोन गोष्टी पुरेशा होत्या: भूकंप, आणि दगडांची ढिसाळ जोडणी. अशी ढिसाळ जोडणी प्रत्येक काश्मिरी देवळात दिसते. प्रवासी जी. टी. व्हिग्ने यांनी मार्तंडाचे देऊळ पाहिले, तेव्हा त्याचा पाच यार्ड लांबीचा आतला गाभारा कोऱ्या भिंतींमध्ये, आकाशाला उघडा उभा होता. त्यांच्या दृष्टीने, छताची प्रत्येक खूण फार पूर्वीच नाहीशी झाली होती, “भूकंपांच्या धक्क्यांखाली, आणि सिकुंदूर बुत शेकुनच्या निर्दय हाताखाली.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जोनराज आणि श्रीवर यांच्या राजतरंगिणी, जे. सी. दत्त यांचे भाषांतर (१८९८), पृष्ठे ५८-६१; फिरिश्ताचा ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, जॉन ब्रिग्ज यांचे भाषांतर, खंड ४ (१८२९), पृष्ठे ४६४-४६६; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘अॅन एसे ऑन द आरियन ऑर्डर ऑफ आर्किटेक्चर’ (१८४८), पृष्ठे ४-५; डब्ल्यू. आर. लॉरेन्स, ‘द व्हॅली ऑफ काश्मीर’ (१८९५), पृष्ठे १९०-१९१, त्यांच्या टिपेत उद्धृत केलेल्या स्टाइन यांच्या शब्दांसह; आणि जी. टी. व्हिग्ने, ‘ट्रॅव्हल्स इन काश्मीर’ खंड १ (१८४२), पृष्ठ ३८९. सिकंदराच्या दरबारातल्या विद्वान मुसलमानांत लॉरेन्स मुहम्मद खान हमदानी याचेही नाव घेतात; तो प्रसिद्ध शाह हमदानचा उत्तराधिकारी, आणि त्याने राजाच्या आवेशाच्या “आगीत तेल ओतले.” कनिंगहॅम उद्धृत करतात त्याप्रमाणे, प्रवासी ट्रेबेक आणि मूरक्रॉफ्ट खुद्द शाह हमदानने मार्तंड पाडायचा प्रयत्न केल्याची एक परंपरागत कथा सांगतात: “सुदैवाने त्याला बंदुकीच्या दारूचा उपयोग ठाऊक नव्हता.” जोनराज फोडलेल्या इतर मूर्तींची नावे देतात (विषय, ईशान, चक्रभृत, त्रिपुरेश्वर, शेष, सुरेश्वरी, वराह), आणि आपली जात टिकवणाऱ्यांचीही (निर्मलाचार्यांखेरीज श्रीसिंह आणि भट्टकस्थूल हे व्यापारी); फिरिश्ता वाचलेल्या देवळाला पंजहजारा येथील महादेवांचे देऊळ म्हणतो, आग ओकणाऱ्या देवळाला जुग देवांचे, आणि भाकीत लिहिलेले देऊळ बांधणाऱ्यांना राजा बुलनात म्हणतो; कपाळावरच्या टिळ्यावर, आणि विधवांनी पतीबरोबर सती जाण्यावर घातलेल्या बंदीही तो नोंदवतो. जोनराज सिकंदराचा मृत्यू ज्येष्ठाच्या अष्टमीला, “८९ या वर्षी” सांगतात; फिरिश्ता जवळजवळ वीस वर्षांच्या कारकिर्दीनंतर हिजरी ८१९ देतो; कनिंगहॅम १४१६; लॉरेन्स त्याच्या पंचवीस वर्षांच्या सत्तेबद्दल बोलतात. कनिंगहॅम अबुल फजल आणि फिरिश्ता यांच्या काळीही काही देवळे उभी असल्याचे त्यांचा हवाला देऊन सांगतात; त्यांच्या मते, सिकंदराने बहुधा सगळी देवळे पाडायचा हुकूम दिला, आणि अनेक प्रमुख देवळे त्याच्या कारकिर्दीत पडली, पण काही अजूनही उभी आहेत.