प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 6: Mahakal of Ujjain
१२३४: इल्तुतमिश उज्जैनमध्ये
महाकालांचे देऊळ उद्ध्वस्त
“तिथून तो उज्जैनला गेला. तिथे महाकालांचे एक देऊळ होते; ते त्याने उद्ध्वस्त केले.” दिल्लीचा सुलतान शम्सुद्दीन इल्तुतमिश याच्याबद्दल मिन्हाज हा इतिहासकार असे लिहितो. ते वर्ष होते मुसलमानी कालगणनेचे हिजरी ६३२, म्हणजे इ.स. १२३४. उज्जैनचे महाकालांचे देऊळ, शिवांचे हे धाम, फार प्रसिद्ध होते. ‘ग्वाल्हेर स्टेट गॅझेटियर’च्या शब्दांत, “जिथे जिथे हिंदू धर्म होता, तिथे तिथे त्याची ख्याती होती.” गॅझेटियरच्या हकीकतीत इल्तुतमिशने नगर लुटले, आणि तिथली सगळी देवळे उद्ध्वस्त केली; त्यांतच महाकालांचे देऊळही होते. इलियट आणि डॉसन यांनी केलेल्या मिन्हाजच्या भाषांतरात, देवळाबरोबर सुलतानाने विक्रमादित्यांची मूर्तीही नष्ट केली. उज्जैनचे हे राजे १३१६ वर्षांपूर्वी राज्य करत होते, आणि हिंदूंचा संवत त्यांच्याच कारकिर्दीपासून सुरू होतो. तांब्याच्या किंवा पितळेच्या इतर मूर्ती महाकालांच्या दगडी मूर्तीबरोबर राजधानी दिल्लीला नेण्यात आल्या. एच. जी. रॅव्हर्टी यांच्या भाषांतरात मात्र विक्रमादित्यांची मूर्तीही त्यांच्याबरोबर दिल्लीला गेली.
१२३४: इल्तुतमिश उज्जैनमध्ये
माळव्यावर स्वारी
इल्तुतमिशने नुकताच ग्वाल्हेरचा किल्ला घेतला होता. दिल्लीला परतल्यावर त्याने इस्लामचे सैन्य माळव्यावर पाठवले, असे इलियट आणि डॉसन यांच्या भाषांतरात आहे; रॅव्हर्टी यांच्या भाषांतरात तो स्वतः सैन्य घेऊन गेला. सैन्याने भिलसाचा किल्ला आणि नगर घेतले. मिन्हाजच्या हकीकतीत तिथे एक देऊळ होते. ते बांधायला तीनशे वर्षे लागली होती, आणि ते सुमारे एकशे पाच गज (फारसी वार) उंच होते. सुलतानाने ते पाडले. तिथून तो उज्जैनला गेला. रॅव्हर्टी यांच्या मते मिन्हाजचा इथे गोंधळ झाला आहे. दोन मोठी देवळे नव्हती; ज्याचे बांधकाम तीनशे वर्षे चालले, ते उज्जैनचे महाकालांचे देऊळ होते. फिरिश्ता हा इतिहासकारही ती तीनशे वर्षे महाकालांच्या देवळालाच देतो. तो लिहितो, ते “एक भव्य देऊळ” होते, “सोमनाथच्याच धर्तीवर बांधलेले.” त्याच्याभोवती शंभर हात उंचीचा तट होता; हात म्हणजे कोपरापासून बोटांच्या टोकापर्यंतची लांबी. आत विक्रमादित्यांच्या आणि महाकालांच्या दगडी मूर्ती सापडल्या, आणि पितळेच्या पुष्कळ मूर्तीही.
१२३४: इल्तुतमिश उज्जैनमध्ये
पायदळी तुडवलेली मूर्ती
महाकालांच्या दगडी मूर्तीचे पुढे काय झाले? फिरिश्ताच्या हकीकतीत इल्तुतमिशने त्या मूर्ती दिल्लीला नेल्या, आणि “मोठ्या मशिदीच्या दारात फोडल्या.” एका हिंदू हकीकतीनुसार ती मूर्ती दिल्लीला नेऊन मोठ्या मशिदीच्या प्रवेशद्वारापुढे टाकण्यात आली, “लोकांनी तिला लाथा माराव्यात आणि तुडवावे म्हणून.” अनेक लेखकांच्या मते ती जमिनीखाली अगदी वरवर पुरली गेली, इल्तुतमिशने दिल्लीत बांधलेल्या लाल दगडाच्या उंच मिनारालगत. तेव्हापासून अठराव्या शतकापर्यंत उज्जैन मुसलमानांच्या ताब्यात राहिले. सुलतानाच्या कारकिर्दीची हकीकत संपवताना मिन्हाज स्वतः त्याचे विजय एकेक करून मोजतो. त्यांत हाही आहे: “महाकालांची मूर्ती आणणे; ती त्यांनी राजधानी दिल्लीच्या जामा मशिदीच्या प्रवेशद्वारापुढे रोवली आहे, सगळ्या खऱ्या श्रद्धावंतांनी तिला पायदळी तुडवावे म्हणून.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: मिन्हाज-उस-सिराजचा ‘तबकात-इ-नासिरी’, दोन भाषांतरांत: इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड २ (१८६९), पृष्ठ ३२८, आणि एच. जी. रॅव्हर्टी यांचे भाषांतर, खंड १ (१८८१), पृष्ठे ६२१-६२३ आणि ६२८, त्यांच्या टिपांसह, आणि खंड २ (१८८१), पृष्ठ ७३३ वरची टीप; फिरिश्ताचा ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, जॉन ब्रिग्ज यांचे भाषांतर, खंड १ (१८२९), पृष्ठ ११९; सी. ई. ल्युअर्ड, ‘ग्वाल्हेर स्टेट गॅझेटियर’ खंड १ (१९०८), पृष्ठे ३०३-३०४; आणि जेम्स बर्ड, ‘द पोलिटिकल अँड स्टॅटिस्टिकल हिस्टरी ऑफ गुजरात (मिरात-इ-अहमदी)’ (१८३५), पृष्ठे ३७-३८. महाकालांचे देऊळ सोमनाथच्या धर्तीवर बांधले होते, असे बर्ड यांनाही सांगण्यात आले होते; आणि ते देवळाचा पाडाव गझनीच्या महमूदानंतर दोनशे वर्षांनी झाल्याचे सांगतात. उज्जैनचा आणि तिथल्या महाकालांच्या मूर्तीचा उल्लेख करणारा पहिला मुसलमान लेखक अल-बिरूनी, असे गॅझेटियर सांगते. आधीच्या स्वाऱ्यांचीही ते नोंद करते: सिंधचा सुभेदार जुनैद याची इ.स. ७२४ मधली स्वारी, आणि ११९६-९७ मध्ये माळवा थेट उज्जैनच्या तटापर्यंत उद्ध्वस्त करणारा कुतुबुद्दीन. छोट्या मुद्द्यांवर आधारग्रंथांत फरक आहे. गॅझेटियर हा पाडाव इ.स. १२३५ मध्ये सांगते, आणि दिल्लीला नेले ते लिंग होते, असे म्हणते. रॅव्हर्टी नोंदवतात, मिन्हाजच्या काही प्रतींत तारीख नाहीच, काहींत हिजरी ६३१ आहे, आणि ‘अल्फी’मध्ये हिजरी ६३०. रॅव्हर्टी यांच्याकडे भिलसाचे देऊळ सुमारे शंभर एल (एक जुने इंग्रजी लांबीचे माप) उंच आहे, आणि मूर्ती “ओतीव पितळेच्या” आहेत, तर इलियट आणि डॉसन यांच्याकडे त्या तांब्याच्या आहेत. विक्रमादित्यांपासून मिन्हाजने दिलेल्या १३१६ वर्षांऐवजी काही प्रतींत १२१६ आहेत; आणि काही ग्रंथांत भिलसाचा उल्लेखच नाही.