प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 6: Mahakal of Ujjain
अवंती खंडातले महाकालवन
ब्रह्मदेवांच्या सभेतला प्रश्न
स्कंदपुराणाचा अवंती खंड हा उज्जयिनीच्या पवित्र भूमीचा महिमा गाणारा ग्रंथ आहे. त्यात देवी उमा शिवांना पृथ्वीवरची तीर्थे विचारतात. शिव सांगतात, त्यांतले सर्वांत पवित्र तीर्थ म्हणजे महाकालवन, महाकालांचे वन. तिथे महाकाल राहतात; पापाचे इंधन जाळणारा अग्नी. तिथली पवित्र भूमी ब्रह्महत्येचे पापसुद्धा धुऊन टाकते, आणि प्रलयातसुद्धा तिचा नाश होत नाही. उमांना अधिक सांगण्यासाठी शिव मेरू पर्वताजवळच्या ब्रह्मदेवांच्या सभेची हकीकत सांगतात. त्या सभागृहाला असंख्य खांब होते, आणि ते संगीताने निनादत होते. तिथे सनत्कुमार ऋषी बसले होते; ब्रह्मदेवांच्या केवळ मनातून जन्मलेले पुत्र. इतर ऋषींमधून व्यास उठले, आणि त्यांनी सनत्कुमारांना नमस्कार केला. आनंदाने त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले होते. मग त्यांनी आपले प्रश्न विचारले.
अवंती खंडातले महाकालवन
एका जागेची पाच नावे
व्यासांनी विचारले, महाकालवनाला सर्व स्थानांत श्रेष्ठ का म्हणतात? त्याला गुप्त वन, पीठ, ऊषर आणि स्मशान अशी नावे का दिली आहेत? आणि तिथे राहणाऱ्यांना, तिथे मरणाऱ्यांना, तिथे स्नान करणाऱ्यांना किंवा दान देणाऱ्यांना काय फळ मिळते? सनत्कुमारांनी ती नावे उलगडून सांगितली. तिथे पाप क्षीण होते, म्हणून ते क्षेत्र. तिथे मातृका देवी राहतात, म्हणून ते पीठ, म्हणजे देवींचे आसन. तिथे मरणारे पुन्हा जन्माला येत नाहीत, म्हणून ते ऊषर, म्हणजे नापीक जमीन. ते गुप्त आहे, आणि शिवांना सदैव प्रिय आहे. आणि भूतांना स्मशान फार प्रिय असते, म्हणून ते स्मशान. ते म्हणाले, कुरुक्षेत्राची स्तुती तिन्ही लोकांत होते. वाराणसी कुरुक्षेत्राहून दहापट पवित्र आहे, आणि महाकालवन वाराणसीहून दहापट. स्मशान, ऊषर, क्षेत्र, पीठ आणि वन: ही पाचही एकाच ठिकाणी सापडतात, ती फक्त महाकालांच्या नगरीत.
अवंती खंडातले महाकालवन
महाकालांची प्रदक्षिणा
मग सनत्कुमारांनी महाकालांची यात्रा सांगितली. यात्रेकरू रुद्रसरोवरात स्नान करतो; पुराण शिवांना रुद्र असेही म्हणते. मग तो गंध आणि फुले वाहून महाकालांची पूजा करतो. तिथून तो कपालमोचनाला जातो; कपालमोचन म्हणजे कवटीपासून सुटका. इथे शिवांनी आपल्याजवळची कवटी जमिनीवर ठेवली, आणि त्याच क्षणी तिच्या जागी एक लिंग प्रकट झाले. दुर्वास ऋषींच्या देवळाजवळ यात्रेकरू श्वास रोखून धरतो, आणि गौरी देवींपाशी पोचल्यावरच तो सोडतो. देवासमोर त्याने आपले नाव, आपले गाव आणि आपले गोत्र सांगितले पाहिजे; नाहीतर यात्रा निष्फळ ठरते. मग तो देवासमोर बसतो, आपली यात्रा त्यांना अर्पण करतो, आणि प्रार्थना करतो: या संसारसागरातून, जन्ममृत्यूच्या फेऱ्यातून, मला बाहेर काढा. सनत्कुमार सांगतात, महाकालांच्या प्रदक्षिणेतल्या प्रत्येक पावलाला एका यज्ञाचे पुण्य मिळते; स्वतः शिवांनीच त्यांना हे सांगितले. अशी प्रदक्षिणा करणाऱ्याने सात द्वीपांसह साऱ्या पृथ्वीलाच प्रदक्षिणा घातलेली असते. ही कथा स्कंदपुराणाच्या अवंती खंडातील अवंतीक्षेत्रमाहात्म्य, अध्याय १, श्लोक १ ते ४२; अध्याय ७, श्लोक १ ते ८०; आणि अध्याय २३, श्लोक १ ते ४१ यांवरून सांगितली आहे (संस्कृत; अनुवाद आमचा). पुराणात आणखीही अनेक पवित्र नद्या आणि स्थाने येतात; यात्रेकरूच्या मार्गावरच्या देवळांची एक लांब माळ येते, प्रत्येकाच्या फळासह; आणि तो घरी सव्वीस ब्राह्मणांना आणि गरीब व आंधळ्यांना जे भोजन देतो, तेही येते. महाकालवनात राहणाऱ्यांना आणि तिथे मरणाऱ्यांना, प्रत्येक वर्णाप्रमाणे, कोणते फळ मिळते, तेही पुराण सांगते: तिथला नियम पाळणाऱ्या ब्राह्मणांना मोक्ष मिळतो, आणि ते पुन्हा जन्माला येत नाहीत; इतर लोक, शूद्रसुद्धा, आणि तिथे उपवास करून प्राण सोडणारे, सूर्यासारख्या तेजस्वी रथांतून शिवलोकाला जातात. पुढच्या जन्मी ते श्रीमंत होतात, राजे होतात, किंवा ब्राह्मण कुळात जन्मतात. टीप: स्कंदपुराणातले हे भाग इथे संस्कृतातून आम्ही संक्षेपाने सांगितले आहेत; दुसऱ्या कोणत्याही प्रतीशी ते ताडून पाहिलेले नाहीत.