प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 6: Mahakal of Ujjain
दगडाची पूजा करणारा गोपबालक श्रीकर
सोने करणारे रत्न
उज्जयिनीत महाकाल विराजमान आहेत. शिवाच्या ज्योतिर्लिंगांपैकी ते एक. त्या लिंगाचा आणि त्याच्या भक्तांचा महिमा सांगायला शिवपुराण ही कथा सांगते. शिवपुराण सांगते, फार पूर्वी उज्जयिनीत चंद्रसेन नावाचे एक थोर राजे राज्य करत होते. ते ज्ञानी होते, संयमी होते, आणि शिवाचे भक्त होते. शिवगणांचे प्रमुख त्यांचे मित्र होते. एके दिवशी ते राजांवर प्रसन्न झाले, आणि त्यांनी राजांना एक महारत्न दिले: चिंतामणी, मनातले सारे देणारे रत्न. ते सूर्यासारखे झळाळत होते. त्याचे स्मरण केले, त्याला पाहिले, किंवा नुसते त्याच्याबद्दल ऐकले, तरी ते कल्याण करत असे. कासे, तांबे, कथील किंवा दगड, त्याच्या तेजाचा स्पर्श ज्याला होई, त्याचे तत्काळ सोने होई. चंद्रसेन राजे ते रत्न गळ्यात घालत. पृथ्वीवरच्या इतर राजांनी हे ऐकले. त्यांची मने हावेने जळू लागली. त्यांनी नाना उपायांनी ते रत्न मागितले, आणि चंद्रसेनांनी सगळ्यांना नकार दिला. तेव्हा सर्व देशांच्या राजांनी आपली सैन्ये एकत्र केली, आणि उज्जयिनीच्या चारही वेशींना वेढा घातला. आपल्या नगरीला वेढा पडलेला पाहून राजे महाकालांना शरण गेले. उपवास करून, निश्चयाने, मनात दुसरा कोणताही विचार न आणता, ते दिवसरात्र देवांची पूजा करत राहिले. महाकाल त्यांच्यावर प्रसन्न झाले, आणि त्यांनी एका बालकाकरवी राजांना वाचवले.
दगडाची पूजा करणारा गोपबालक श्रीकर
फेकून दिलेला दगड
त्याच वेळी एक गवळण नगरात फिरत आली. ती विधवा होती, आणि तिच्याबरोबर तिचा पाच वर्षांचा मुलगा होता. महाकालाच्या देवळाजवळ ती थांबली. राजांची पूजा तिने नवलाने पाहिली, नमस्कार केला, आणि ती आपल्या झोपडीत परत गेली. मुलाने सगळे पाहिले होते. आपणही शिवाची अगदी तशीच पूजा करावी, असे त्याला मनापासून वाटू लागले. त्याच्या झोपडीजवळच एक रिकामी झोपडी होती. तिथे त्याने आवडलेला एक दगड आणून लिंग म्हणून मांडला. खोटी खोटी पूजासामग्री, खोटा खोटा नैवेद्य, पाने आणि सुंदर फुले वाहून त्याने त्याची पूजा केली. तो त्यापुढे नाचला, आणि पुन्हा पुन्हा नमस्कार करत राहिला. आई त्याला प्रेमाने जेवायला हाक मारू लागली. कितीही हाका मारल्या तरी तो आला नाही; त्याचे मन पूजेत गुंतले होते. शेवटी ती स्वतः तिथे गेली. पाहते तर काय, तो डोळे मिटून आपल्या शिवापुढे बसला होता. रागाने तिने त्याचा हात धरून त्याला ओढले, आणि मारले. तरीही तो येईना. तेव्हा तिने त्याची पूजा उधळून टाकली, आणि लिंग लांब फेकून दिले. मूल रडू लागले, तर ती त्याच्यावर खेकसली, आणि संतापाने घरी निघून गेली. आपली पूजा उधळलेली मुलाने पाहिली. त्याने देवाधिदेवाचा धावा केला, आणि तो बेशुद्ध होऊन पडला.
दगडाची पूजा करणारा गोपबालक श्रीकर
झोपडीच्या जागी देऊळ
क्षणभराने तो शुद्धीवर आला, आणि त्याने डोळे उघडले. पाहतो तो शिवाच्या कृपेने तिथे महाकालाचे एक सुंदर देऊळ उभे होते, सोन्याचे आणि रत्नांचे. त्याच्या मधोमध रत्नांचे एक लिंग होते, आणि त्यावर त्याचीच खोटी खोटी पूजा होती. मुलगा नवलाने ताडकन उठला. त्याला अपार आनंद झाला. त्याने देवाची स्तुती केली, आणि पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला. सूर्य मावळला, तेव्हा तो देवळातून बाहेर आला. पाहतो तो त्याची झोपडी सोन्याची झाली होती, इंद्राच्या नगरीसारखी. आत आई झोपली होती; रत्नालंकारांनी ती देवांगनेसारखी झळाळत होती. आनंदाच्या भरात त्याने तिला उठवले. सगळेच नवे झालेले तिने पाहिले, आणि मुलाला पोटाशी धरले. मुलाकडून सगळी हकीकत ऐकल्यावर तिने राजांना निरोप पाठवला. आपली पूजा आटोपताच चंद्रसेन राजे त्याच रात्री तत्काळ आले. मंत्री आणि पुरोहित त्यांच्याबरोबर होते. गवळणीच्या मुलाने शिवाकडून जे मिळवले होते, ते त्यांनी पाहिले, आणि प्रेमाने त्यांच्या डोळ्यांत पाणी आले. शिवाचे नाव घेत त्यांनी त्या मुलाला मिठी मारली. साऱ्या नगराने उत्सव केला, शिवाचे गुणगान केले, आणि ती रात्र एका क्षणासारखी सरली.
दगडाची पूजा करणारा गोपबालक श्रीकर
राजे शस्त्रे खाली ठेवतात
पहाटे वेढा घालून बसलेल्या राजांना हेरांकडून ही हकीकत कळली, आणि ते थक्क झाले. ते एकमेकांना म्हणाले, ज्यांच्या नगरीतली लहान मुलेसुद्धा अशी शिवाची पूजा करतात, त्या राजांना कोणी जिंकू शकणार नाही. त्यांच्याशी लढलो, तर शिवाच्या क्रोधाने आपण सगळे नष्ट होऊ; त्यांच्याशी सलोखाच केला पाहिजे. म्हणून त्यांनी शस्त्रे खाली ठेवली, नगरात प्रवेश केला, आणि महाकालांची पूजा केली. गवळणीच्या घरी जाऊन त्यांनी तिच्या भाग्याची स्तुती केली. मुलाला त्यांनी पुष्कळ भेटी दिल्या, आणि सर्व देशांतल्या गवळ्यांचा त्याला राजा केले. तेवढ्यात वानरांचे स्वामी हनुमान तिथे प्रकट झाले. ते स्वतः शिवाचेच एक रूप. राजे उठून उभे राहिले, आणि त्यांनी नमस्कार केला. हनुमानांनी मुलाला मिठी मारली, आणि राजांना सांगितले, शिवाशिवाय दुसरा आधार नाही. या मुलाने शिवाची पूजा फक्त पाहिली होती. एकही मंत्र न म्हणता त्याने शिवाची पूजा केली, आणि त्याला शिव प्राप्त झाले. याच्या वंशात आठव्या पिढीत नंद होतील, आणि साक्षात नारायण, कृष्ण, नंदांचे पुत्र होतील. आजपासून हा मुलगा श्रीकर या नावाने ओळखला जाईल. हनुमानांनी श्रीकराला शिवपूजेचे विधी शिकवले, आणि ते अंतर्धान पावले. राजे आपापल्या देशी परतले. आता श्रीकर विद्वान ब्राह्मणांना बरोबर घेऊन विधिपूर्वक शिवाची पूजा करू लागला. तो आणि चंद्रसेन राजे दोघांनी मिळून महाकालांची उपासना केली, आणि अखेर दोघेही परमपदाला पोचले. पुराण सांगते, असे आहेत महाकाल: सज्जनांचा आधार, आणि आपल्या भक्तांवर माया करणारे. ही कथा शिवपुराणाच्या कोटिरुद्रसंहितेतील अध्याय १७, श्लोक १ ते ७८ यांवरून सांगितली आहे (संस्कृत; अनुवाद आमचा). टीप: शिवपुराणातली ही कथा इथे संस्कृतातून आम्ही संक्षेपाने सांगितली आहे; दुसऱ्या कोणत्याही प्रतीशी ती ताडून पाहिलेली नाही.