प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 6: Mahakal of Ujjain
दूषण आणि जमिनीतून प्रकटलेले महाकाल
रत्नमाला पर्वतावरचा दैत्य
शिवपुराण सांगते, रत्नमाला पर्वतावर दूषण नावाचा एक बलाढ्य असुर राहत होता. तो दैत्यांचा राजा होता, आणि सगळ्या धर्माचा वैरी. ब्रह्मदेवांच्या वराने तो बलवान झाला होता, आणि साऱ्या जगाला तो तुच्छ मानत होता. त्याने देवांना हरवले, आणि त्यांना त्यांच्या घरांतून हुसकून लावले. सिंह सशांची दाणादाण उडवतो, तशी त्याने पृथ्वीवरच्या वेदांच्या विधींची आणि धर्माच्या नियमांची दाणादाण उडवली. प्रत्येक तीर्थातून त्याने त्यांना हद्दपार केले. ते विधी जिथे अजून चालू होते, अशी एकच जागा उरली होती: शिवाची लाडकी, रमणीय अवंती नगरी. तिथे एक ब्राह्मण होऊन गेले. ते वेदांचे अध्ययन करत, वेदांतले विधी पाळत, आणि रोज मातीच्या शिवमूर्तीची पूजा करत. देह ठेवल्यावर ते सज्जनांच्या गतीला गेले. त्यांच्या चार मुलांनी तोच वसा पुढे चालवला; शिवाच्या पूजेत त्यांनी कधी खंड पडू दिला नाही. त्यांच्या पुण्याईने सारा देश सुखी झाला, आणि ती नगरी ब्राह्मणांच्या पवित्र तेजाने उजळून निघाली.
दूषण आणि जमिनीतून प्रकटलेले महाकाल
ब्राह्मण डगमगत नाहीत
म्हणून दूषण मोठे सैन्य घेऊन अवंतीवर, तिथल्या सगळ्या ब्राह्मणांवर, चालून आला. तिथे पोचताच त्याने आपल्या चार प्रमुख दैत्यांना बोलावले, आणि हुकूम सोडला. तो म्हणाला, हे ब्राह्मण वेदांना धरून बसले आहेत, माझे ऐकत नाहीत; त्या सगळ्यांना शिक्षा झाली पाहिजे. जगातल्या प्रत्येक देवाला आणि प्रत्येक राजाला मी हरवले आहे. ब्राह्मणांना जगायचे असेल, तर त्यांनी शिवाची पूजा आणि वेदांचा मार्ग सोडावा; नाहीतर त्यांचे प्राण धोक्यात येतील. प्रलयकाळच्या अग्नीसारखे ते दैत्य चारही दिशांना पसरले. त्यांनी सारे नगर व्यापून टाकले, आणि लोकांना छळले. ब्राह्मणांनी हे ऐकले, पण ते जराही खचले नाहीत. शिवाच्या ध्यानात ते स्थिर होते; केसभरसुद्धा ते हलले नाहीत. छळलेले लोक त्यांच्याकडे आले. ते म्हणाले, दुष्ट इथे येऊन ठेपले आहेत, पुष्कळ जण जखमी झाले आहेत; आता करायचे तरी काय? त्या मुलांनी उत्तर दिले, दुष्टांना धाक बसवण्याचे बळ आमच्याकडे नाही, आणि त्यांना पिटाळून लावायला शस्त्रेही नाहीत. पण दुबळ्याचा अपमान हा त्याच्या रक्षणकर्त्याचा अपमान असतो, आणि आमचे रक्षणकर्ते शिव आहेत. तेच आमचे रक्षण करोत; दुसरा कोणताही आधार नाही.
दूषण आणि जमिनीतून प्रकटलेले महाकाल
गर्जणारा खड्डा
मग त्यांनी मातीच्या मूर्तीची पूजा केली, आणि ते ध्यानाला बसले. दूषणाने त्यांना पाहिले, आणि त्यांना ठार मारण्याचा हुकूम दिला. तो हुकूमसुद्धा त्यांच्या कानांवर पडला नाही. तो त्यांना मारायला पुढे होणार, तोच मातीची मूर्ती जिथे होती, तिथली जमीन गडगडाट करत फाटली, आणि तिथे एक खड्डा पडला. त्यातून शिव एका भयंकर रूपात प्रकट झाले. हेच ते महाकाल: दुष्टांचा संहार करणारे, आणि सज्जनांचा आधार. महाकाल दैत्याला म्हणाले, तुझ्यासारख्या दुष्टांसाठीच मी प्रकट झालो आहे; ब्राह्मणांपासून दूर हो. मग फक्त एक “हुं” करून त्यांनी दूषणाला, आणि त्याच्याबरोबर त्याच्या सैन्यालाही, जाळून भस्म केले. त्या सैन्यातले काही मारले गेले, आणि काही पळून गेले. सूर्याला पाहताच अंधार नाहीसा होतो, तसे शिवाला पाहताच दूषणाचे सैन्य नाहीसे झाले.
दूषण आणि जमिनीतून प्रकटलेले महाकाल
महाकाल इथेच राहतात
देवांचे नगारे वाजू लागले, आणि फुलांचा वर्षाव झाला. विष्णू, ब्रह्मदेव आणि सारे देव तिथे आले, आणि ब्राह्मणांनी हात जोडून शिवाची स्तुती केली. शिवांनी त्यांना धीर दिला, आणि वर मागायला सांगितले. त्यांनी मागितले, जन्ममृत्यूच्या सागरातून आम्हाला सोडवा. आणि जगाच्या रक्षणासाठी इथेच कायमचे राहा; तुमच्या दर्शनाला येणाऱ्या सगळ्यांना तारा. म्हणून शिव त्या खड्ड्यात लिंगरूपाने राहिले; आपल्या ज्योतिर्लिंगांपैकी एक होऊन. ब्राह्मणांना मुक्ती मिळाली, आणि सभोवतालची कोसभर जमीन शिवाचे स्वतःचे क्षेत्र झाली. पृथ्वीवर ते महाकालेश्वर या नावाने ओळखले जातात. पुराण सांगते, त्यांचे दर्शन घेणाऱ्याला स्वप्नातसुद्धा दुःख होत नाही. त्या लिंगाची पूजा करताना तो जी इच्छा धरतो, ती पूर्ण होते; आणि परलोकात त्याला मोक्ष मिळतो. ही कथा शिवपुराणाच्या कोटिरुद्रसंहितेतील अध्याय १६, श्लोक १ ते ५२ यांवरून सांगितली आहे (संस्कृत; अनुवाद आमचा). तिथे कथाकार सूत ही कथा ऋषींना तिसऱ्या ज्योतिर्लिंगाची कथा म्हणून सांगतात. ब्राह्मणाच्या चार मुलांची नावेही तिथे येतात: देवप्रिय, प्रियमेधा, कृत आणि धर्मवाही; त्यांच्या वडिलांना वेदप्रिय, म्हणजे “वेदांवर प्रेम करणारे”, म्हटले आहे. टीप: शिवपुराणातली ही कथा इथे संस्कृतातून आम्ही संक्षेपाने सांगितली आहे; दुसऱ्या कोणत्याही प्रतीशी ती ताडून पाहिलेली नाही.