प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 6: Mahakal of Ujjain
कादंबरीतली उज्जयिनी
सूर्यही महाकालांना वंदन करतो
बाणांची कथा ‘कादंबरी’ सांगते, उज्जयिनीत सूर्यसुद्धा रोज महाकालांना वंदन करतो. उंच, शुभ्र महालांत स्त्रिया एका सुरात गातात. त्यांचे गाणे इतके गोड असते, की सूर्याचे घोडे माना लववतात, आणि त्याचा ध्वज देवापुढे झुकतो. महाकाल म्हणजे शिव. कथा सांगते, त्यांनी ही नगरी आपल्याला शोभेल असे घर म्हणून निर्माण केली. ती जणू दुसरी पृथ्वीच आहे; तिन्ही लोकांतले सर्वांत अभिमानाचे रत्न, सत्ययुगाचे जन्मस्थान. पाताळाइतका खोल खंदक तिला वेढून आहे. तिचे तट चुन्याच्या गिलाव्याने शिवांच्या कैलास पर्वतासारखे शुभ्र झाले आहेत, आणि त्यांची टोके आकाशात स्पष्ट उठून दिसतात. आणि या साऱ्याभोवती शिप्रा नदी वाहते. तिथे स्वतः शिव राहतात. त्यांच्या कपाळी चंद्राची कोर आहे. अंधक दैत्याला आपल्या तीक्ष्ण त्रिशूळाने भेदणारे देव ते हेच.
कादंबरीतली उज्जयिनी
जिथे अंधार कधी पडत नाही
उज्जयिनीच्या बाजारांत वाळूच्या जागी सोन्याची धूळ असते, आणि मोती, पोवळी, पाचू उघडे मांडलेले असतात. चौकाचौकांत शुभ्र देवळे उभी आहेत. त्यांच्या शिखरांवर सोन्याचे कलश आहेत, आणि वाऱ्यावर पांढऱ्या पताका फडफडतात. स्नानगृहांत नगारे खोल, संथ नादात वाजत असतात. पाण्याच्या तुषारांवर सूर्यकिरण पडून इंद्रधनुष्ये उमटतात, आणि मोर पिसारा फुलवून नाचतात. इथले लोक हसतमुख, आनंदी आहेत. ते जलाशय, पूल, देवळे, विहिरी आणि धर्मशाळा बांधतात. महाभारत, पुराणे आणि रामायण यांत ते रमतात, आणि त्यांना सर्व प्रकारच्या कथा ठाऊक असतात. सगळ्या कलांत ते निपुण आहेत, विशेषतः जुगारात. आणि प्रत्येक जिवावर ते दया करतात. तिथे अंधार कधी पडतच नाही. रात्री दिव्यांची गरज लागत नाही, कारण स्त्रियांच्या अंगावरची रत्ने सकाळच्या उन्हासारखा उजेड पाडतात. रात्र संपताना पिंजऱ्यातले पोपट आणि मैना जाग्या होतात, आणि पहाटेची गाणी जीव तोडून गातात. पण स्त्रियांच्या अलंकारांच्या किणकिणाटात त्यांचा आवाज बुडून जातो.
कादंबरीतली उज्जयिनी
महाकालांच्या देवळाजवळ चिता
कथेत उज्जयिनीचे राजपुत्र आपल्या आई, राणी विलासवती यांचा निरोप घेऊन दूर गेले होते. पुष्कळ दिवस झाले, तरी ते परतले नव्हते. त्यांच्या खबरीसाठी राणी आतुर झाल्या होत्या. मुलगा परत यावा म्हणून प्रार्थना करायला त्या अवंतीच्या दिव्य मातृकांच्या देवळात गेल्या. या मातृका म्हणजे नगरीचे रक्षण करणाऱ्या देवी. तेवढ्यात एकच गलका उठला: राजपुत्रांकडून दूत आले होते! लोकांनी त्यांच्याभोवती गर्दी केली. राजपुत्रांबरोबर गेलेल्या आपल्या मुलांची, भावांची खबर ते विचारू लागले, पण दूतांनी कोणालाच उत्तर दिले नाही. राणींनी त्यांना देवळाच्या आवारात बोलावले. “माझ्या मुलाची खबर लवकर सांगा. तुम्ही त्याला पाहिलेत का?” आपले दुःख लपवत दूत म्हणाले, आम्ही त्यांना अच्छोद सरोवराच्या काठी पाहिले; पुढचे त्वरितक सांगेल. राणी म्हणाल्या, तुमच्या चेहऱ्यांनीच मला सगळे सांगितले आहे; त्याच्याविना मी जगणार नाही. तरीही त्याचे काही बरेवाईट झाले असेल, हे माझ्या मनाला पटत नाही. राजे घाईघाईने देवळात आले. ते राणींना म्हणाले, “जे आपण कमावलेले नाही, ते ऊर बडवून हवे तेव्हा मिळत नाही.” आपण मुलाला मोठे होताना पाहिले, त्याला राज्याभिषेक केला, जग जिंकून परतल्यावर त्याचे स्वागत केले; फक्त त्याचे लग्न तेवढे पाहिले नाही. राजपुत्रांचे हृदय कसे फुटले, हे त्वरितकाकडून ऐकताच राजांनी त्याला मध्येच थांबवले. आपला खजिना ब्राह्मणांना द्यावा, आणि आपल्याबरोबरच्या राजांनी आपापल्या देशी परत जावे, अशी आज्ञा त्यांनी दिली. आणि स्वतःसाठी एक चिता रचायला सांगितली, महाकालांच्या देवळाजवळ. ही कथा बाणांच्या ‘कादंबरी’वरून सांगितली आहे, सी. एम. रिडिंग यांच्या भाषांतरातून (१८९६): कथाभाग, पृष्ठे ४७-४८ आणि १९९-२००, आणि परिशिष्टातले उज्जयिनीचे संपूर्ण वर्णन, पृष्ठे २१०-२१५. रिडिंग यांनी प्रस्तावनेत (पृष्ठ १६, रोमन अंकांत) लिहिले, महाकालांना दिला जाणारा मान हा ग्रंथातल्या त्या काळाच्या चित्राचाच भाग आहे; नगरीचे वर्णन इतके सर्वसाधारण आहे, की त्यावरून ती तेव्हा कशी होती याची स्पष्ट कल्पना येत नाही; पण “महाकालांच्या देवळाची जागा जुन्या नगराच्या अवशेषांबाहेर आजही दाखवली जाते.”