प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 6: Mahakal of Ujjain
महाकालांचे देऊळ पुन्हा उभे राहिले, १७४५
जुन्या जागीच
उज्जैनचे महाकालांचे देऊळ हे शिवांचे प्रसिद्ध धाम. इल्तुतमिशने ते इ.स. १२३५ मध्ये उद्ध्वस्त केले. त्याची जागा नगराच्या उत्तरेला, कोट नावाच्या भागात आहे; कोट म्हणजे किल्ला. पूर्वी हा भाग प्राचीन नगराच्या बाहेर, महाकालवनात होता. महाकालांचे हे वन भोवतालचा सारा मुलूख व्यापून होते. १९०८ चे ‘ग्वाल्हेर स्टेट गॅझेटियर’ नोंदवते, की त्याच जागी “आजचे देऊळ १७४५ मध्ये पेशव्यांचे दिवाण रामचंद्र यांनी बांधले; ते जातीने कायस्थ प्रभू होते.” दिवाण म्हणजे मंत्री. गॅझेटियरच्या हकीकतीत १७४३ मध्ये बाजीराव पेशवे माळव्याचे सुभेदार झाले होते. पुढे सुमारे १७५० मध्ये उज्जैन कायमचे एका मराठा सरदार घराण्याकडे गेले, शिंद्यांकडे.
महाकालांचे देऊळ पुन्हा उभे राहिले, १७४५
पेशव्यांचे जोडे
शिंदे घराणे मूळचे शेतकऱ्यांचे. ते कसे वर आले, ते जॉन माल्कम सांगतात. सैनिक म्हणून नाव कमावणारे घराण्यातले पहिले पुरुष राणोजी शिंदे. त्यांचे सुरुवातीचे काम होते पेशव्यांचे जोडे सांभाळणे. एकदा बाजीराव एक लांबलेली भेट आटोपून बाहेर आले, तेव्हा राणोजी उताणे झोपले होते. पेशव्यांचे जोडे त्यांनी छातीशी घट्ट धरून ठेवले होते. ही काळजी पाहून पेशवे खूश झाले, आणि त्यांनी राणोजींना आपल्या अंगरक्षकांत घेतले. मग राणोजी झपाट्याने वर चढले. बाजीराव माळव्यात आले, तेव्हा राणोजी मराठा सरदारांच्या पहिल्या फळीत होते. उज्जैनमध्ये त्यांची स्मृतिछत्री उभी आहे. सुमारे १७५० मध्ये रामभटजी नावाचे एक मोठे नावाजलेले तैलंग ब्राह्मण महाकालांच्या देवळातच येऊन राहिले. पुढे शिंदे घराण्यातले दौलतराव यांनी देवळाची व्यवस्था त्यांना आणि त्यांच्या वारसांना दिली. गॅझेटियरच्या काळापर्यंत देऊळ तेव्हापासून तैलंग ब्राह्मणांकडेच होते.
महाकालांचे देऊळ पुन्हा उभे राहिले, १७४५
दुरून जणू जंगल
१७५० मध्ये टिफेन्थालर नावाचे एक प्रवासी उज्जैनला आले. मराठे आल्यापासून इथल्या सराया आणि सार्वजनिक इमारती मोडकळीला आल्या होत्या, असे त्यांना दिसले. तरीही दुरून पाहिले, तर “हे नगर … जंगलासारखे दिसते.” कारण जवळजवळ प्रत्येक घरापुढे एक झाड लावलेले होते, रणरणत्या उन्हात सावली मिळावी म्हणून. दौलतरावांच्या काळात उज्जैन हे शिंद्यांच्या राज्याचे मुख्य नगर होते. १८०४ च्या ‘एशियाटिक ॲन्युअल रजिस्टर’मधल्या एका लेखकाला इथली दुकाने भारत, इराण, चीन, इतकेच काय, युरोपमधल्याही अतिशय मौल्यवान मालाने भरलेली दिसली. फळे-भाज्या तर विलक्षण स्वस्त होत्या. “तरीही,” तो लिहितो, “कित्येक माणसे (भुकेने आणि दारिद्र्याने) मेलेली आणि मरत असलेली आम्हाला रस्त्यावर दिसली.” त्याला सांगण्यात आले, ती परकी माणसे होती; आणि आपल्याकडे काही जास्त आहे, असे दिसू द्यायला इथला प्रत्येक रहिवासी घाबरत असे. त्याला ती वाटली “ऐश्वर्याच्या मधोमध माणुसकीची ही शोचनीय उणीव.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: सी. ई. ल्युअर्ड, ‘ग्वाल्हेर स्टेट गॅझेटियर’ खंड १ (१९०८), पृष्ठे ३००-३०१ आणि ३०५; हे गॅझेटियर टिफेन्थालर यांचे आणि ‘एशियाटिक ॲन्युअल रजिस्टर’चे शब्द उद्धृत करते; आणि जॉन माल्कम, ‘अ मेम्वार ऑफ सेंट्रल इंडिया’ (१८३२ ची आवृत्ती), खंड १, पृष्ठे ११६-११७. देवळाच्या पुनर्बांधणीची आपल्याकडे असलेली एकमेव हकीकत म्हणजे गॅझेटियरचे हे एकच वाक्य. गॅझेटियर पुढे सांगते, १७३३ मध्ये बादशहा मुहम्मदशहाच्या काळात जयपूरचे सवाई जयसिंह माळव्याचे सुभेदार होते; यशवंतराव होळकरांनी उज्जैन लुटले, आणि १८०१ मध्ये ते दुसऱ्यांदा घेतले गेले; १७८५ मध्ये मॅलेट यांना ते सुरतेइतके मोठे दिसले, आणि त्याचा मुख्य रस्ता रुंद, सरळ आणि दगडी फरसबंदीचा होता; आणि १८१० मध्ये दौलतरावांनी आपली राजधानी लष्करला हलवली, तेव्हा त्याच्या ऐश्वर्याच्या खुणा नाहीशा झाल्या. उज्जैनमधली राणोजींची छत्री फक्त स्मृतीसाठी आहे: त्यांची खरी समाधी शुजालपूरला आहे, आणि माल्कम लिहितात, राणोजींना शुजालपूरजवळ, त्यांच्याच नावावरून राणागंज म्हटल्या जाणाऱ्या एका गावात पुरले. माल्कम सांगतात, राणोजी आधी बाळाजी विश्वनाथ पेशव्यांच्या, आणि मग त्यांचे पुत्र बाजीराव यांच्या सेवेत होते. गॅझेटियरमधले १७४३ मध्ये माळव्याचे सुभेदार झालेले बाजीराव पेशवे आणि माल्कम यांच्या हकीकतीतले राणोजींचे धनी बाजीराव हे वेगवेगळे पेशवे असू शकतील.