प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 6: Mahakal of Ujjain
महाकालांचे स्मशान
चितेवर भाजलेल्या भाकऱ्या
सोमदेवांचा थोर कथाग्रंथ ‘कथासरित्सागर’ सांगतो, शिव कैलासावर नसतात, तेव्हा ते उज्जयिनीत महाकालांच्या रूपात राहतात. महाकालांच्या देवळाजवळ एक स्मशान आहे, आणि या स्मशानाच्या अनेक कथा ग्रंथात येतात. एक कथा अशी सुरू होते: फार पूर्वी उज्जयिनीत ठिंठाकराल नावाचा एक गुंड जुगारी राहत होता. या नावाचा ढोबळ अर्थ “जुगारअड्ड्याची दहशत” असा करता येईल. तो रोज हरायचा, आणि जिंकणारे त्याला शंभर कवड्या द्यायचे. त्या कवड्यांचे तो बाजारातून गव्हाचे पीठ घ्यायचा. संध्याकाळी ते पाण्यात मळून भाकऱ्या करायचा, आणि स्मशानात एखाद्या चितेच्या ज्वाळेवर त्या भाजायचा. मग महाकालांसमोर बसून, देवापुढे जळणाऱ्या दिव्यातले तेल त्यांना चोपडून, तो त्या खायचा. रात्री तो महाकालांच्या देवळाच्या आवारात जमिनीवरच झोपायचा, हाताची उशी करून.
महाकालांचे स्मशान
देवींबरोबर फासे
एका रात्री त्याने पाहिले, देवळातल्या मूर्ती थरथरत आहेत: दिव्य मातृका, म्हणजे देवींचा एक समूह, आणि इतर देव. जवळच कोणी तरी मंत्रतंत्र करत होते, त्यामुळे त्या हलत होत्या. त्याच्या मनात आले, इथे एखादी युक्ती करून आपण श्रीमंत का होऊ नये? नाही जमली, तर आपले काय जाते? म्हणून त्याने त्यांना खेळायचे आव्हान दिले. “पट मी मांडतो, फासे मी टाकतो; आणि लक्षात ठेवा, जे हराल ते चुकते करायचेच.” कोणीच काही बोलले नाही, आणि त्याने फासे टाकले; कारण जुगाऱ्यांचा नियमच आहे, फासे टाकायला जो हरकत घेत नाही, त्याने खेळायला होकार दिला. त्याने पुष्कळ सोने जिंकले. पण त्याने पुन्हा पुन्हा मागितले, तरी त्यांनी ते दिले नाही. मग तो संतापला. “यमाच्या दातांच्या टोकांसारख्या धारदार करवतीने मी तुमचे हातपाय सरळ कापून काढीन; मला कशाचीच भीडभाड नाही.” करवत घेऊन तो त्यांच्यावर धावला, आणि देवांनी तत्काळ पैसे चुकते केले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी तो ते सगळे जुगारात हरला. संध्याकाळी तो परत आला, आणि त्याच मार्गाने त्याने मातृकांकडून आणखी पैसे उकळले. आणि रोज असेच चालू राहिले. शेवटी चामुंडा देवींनी मातृकांना जुगाऱ्यांचा एक नियम सांगितला: “मी या डावात बसत नाही,” असे जो म्हणतो, त्याला खेळायची सक्ती करता येत नाही. म्हणून त्या रात्री त्याने बोलावले, तेव्हा सगळ्या देवी एका सुरात म्हणाल्या, “आम्ही या डावात बसत नाही.”
महाकालांचे स्मशान
जुगाऱ्याचे स्तोत्र
मग ठिंठाकरालाने त्यांचे स्वामी, स्वतः महाकाल यांनाच खेळायला बोलावले. पण हा माणूस आपल्यावरही सक्ती करू पाहतो आहे, असे वाटून देव म्हणाले, “मी या डावात बसत नाही.” कथा म्हणते, दुबळ्या माणसांसारखे देवसुद्धा पक्क्या गुंडाला घाबरतात. आपल्याच खेळात मात खाल्लेला तो जुगारी मग देवांनाच शरण गेला. त्याने महाकालांचे पाय धरले, आणि त्यांची स्तुती केली. ज्या देवांकडे फक्त जटा, भस्म आणि कवटी आहे, त्यांना एका गरिबाची एवढीशी कमाई कशी खुपते? “तुम्हाला तीन डोळे, माझ्याकडे तीन फासे; तेवढा तरी मी तुमच्यासारखा आहे. तुमच्या अंगाला भस्म, माझ्याही. तुम्ही कवटीत खाता, मीही. माझ्यावर दया करा.” अखेर देव प्रसन्न झाले. ते प्रकट होऊन म्हणाले, “ठिंठाकराला, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; खचू नकोस. इथे माझ्याजवळ राहा; मी तुला सगळी सुखे देईन.” म्हणून तो जुगारी तिथेच राहिला, आणि देवांच्या कृपेने ऐषआरामात जगू लागला. एका रात्री तर देवांनी त्याला महाकालांच्या पवित्र कुंडात स्नान करणाऱ्या अप्सरांची वस्त्रे पळवायला पाठवले. त्यांनी आपल्यातली एक अप्सरा त्याला देईपर्यंत ती वस्त्रे परत करायची नव्हती. आणि त्यांनी ती दिली.
महाकालांचे स्मशान
खांबातून आलेला हात
ग्रंथात याच स्मशानात इतरही वाटसरू येतात. गंधवती नदी ओलांडून आलेल्या एका राजपुत्राला तिथे भैरवांची मूर्ती दिसते; भैरव म्हणजे शिवांचे उग्र रूप. चितांच्या धुराने ती काळी पडली आहे, तिच्याभोवती हाडे आणि कवट्या पडल्या आहेत, आणि माणसांचे सांगाडे तिने हातात धरले आहेत. दुसऱ्या एकाला ते स्मशान पिशाच्चांनी गजबजलेले दिसते; त्यांच्या अंगाला कुजलेल्या मांसाचा वास येतो, आणि ती चितांच्या धुरासारखी काळीकुट्ट असतात. एका व्यापाऱ्याच्या मुलाची एक सौम्य कथाही आहे. तोही जुगारी होता. तो रोज शिप्रेत स्नान करायचा, महाकालांची पूजा करायचा, आणि गरिबांना पैसे द्यायचा. मग देवळाजवळच्या स्मशानात तो एका दगडी खांबावर पाठ घासून अंगाला चंदनाचा लेप लावायचा. घासून घासून खांब गुळगुळीत झाला. तिथून जाणाऱ्या एका चित्रकाराने त्यावर गौरी देवींचे चित्र काढले, आणि एका मूर्तिकाराने गंमत म्हणून ते दगडात कोरले. विद्याधरांची एक राजकन्या महाकालांच्या पूजेला आली; विद्याधर म्हणजे स्वर्गातली एक दिव्य जात. इतकी स्पष्ट कोरलेली देवी पाहून, देवी इथे साक्षात आहेत असे तिला वाटले, आणि विश्रांतीसाठी ती खांबात शिरली. मग तो तरुण आला, आणि दगडावर पाठ घासू लागला. “या देखण्या माणसाची पाठ घासून द्यायला कोणीच नाही का?” असे तिच्या मनात आले. तिने खांबातून हात बाहेर काढला, आणि त्याची पाठ घासून दिली. त्याला कंकणाची किणकिण ऐकू आली, आणि त्याने तो हात पकडला.
महाकालांचे स्मशान
रात्रीचे स्वामी
उज्जयिनीचे राजे विक्रमादित्य यांचा जन्म कसा झाला, तेही हा ग्रंथ सांगतो. दैत्य म्लेच्छ म्हणून पुन्हा जन्माला आले होते. ते ब्राह्मणांना मारत होते, आणि यज्ञ उधळून लावत होते. म्हणून शिवांनी आपल्या एका गणाला उज्जयिनीच्या राजांचा पुत्र म्हणून जन्म घ्यायला पाठवले: म्लेच्छांचा संहार करायला, आणि राक्षसांवर आणि भुताखेतांवर राज्य करायला. जॉन माल्कम यांना आढळले, की सगळे हिंदू लेखक त्यांचे एकमुखाने एकच वर्णन करत: विद्येला आणि कलांना उत्तेजन देणारे राजे. स्मशानातली एक कथा अशी आहे. माणसांच्या कवट्या अंगावर घालणारा एक तपस्वी होता. मंत्राच्या बळाने तो एका उपदेवतेला आपल्याकडे ओढू पाहत होता; त्याला तिला आपली बायको करायचे होते. तिने राजांचा धावा केला, आणि राजांनी एका वेताळाला बोलावले. तपस्व्याने ज्या प्रेताची पूजा केली होती, त्यातच वेताळ शिरला, आणि उठून उभा राहिला. त्याने तपस्व्याचे पाय धरून त्याला गरगर फिरवले, आणि जमिनीवर आपटले; एकाच आघातात त्याचा चुराडा झाला. नगरीच्या स्मशानातल्या दोन राक्षसांनी दोन मुलींना झपाटले होते. राजांनी त्यांना बांधले, आणि एका वर्षासाठी एका अंधाऱ्या खड्ड्यात टाकले. फसव्या जुगाऱ्यांनी मारहाण करून त्याच विहिरीत फेकलेल्या एका जुगाऱ्याला ते तिथे भेटले. त्याने त्यांना अन्न पुरवायचे वचन दिले, तेव्हा त्यांनी त्याला वर काढले; वचन पाळले नाही, तर ते त्याला खाऊन टाकणार होते. रात्री तो स्मशानात “माणसाचे मांस विकायचे आहे!” असे ओरडत गेला, आणि त्या मांसाची किंमत म्हणून वेताळाकडे त्याचेच रूप आणि सामर्थ्य मागितले. त्यांच्या बळावर त्याने आपल्याला फसवणाऱ्या जुगाऱ्यांना पकडले, त्यांना त्या खड्ड्यात फेकले, आणि सात दिवस त्यांनाच त्या राक्षसांचे अन्न केले. ही कथा सोमदेवांच्या ‘कथासरित्सागरा’वरून सांगितली आहे, सी. एच. टॉनी यांच्या भाषांतरातून: खंड १ (१८८०), पृष्ठे ६९, ७४ आणि ३३४-३३५, आणि खंड २ (१८८४), पृष्ठे ३८७-३८८, ६६३-६६६ आणि ६७१-६७७; आणि जॉन माल्कम, ‘अ मेम्वार ऑफ सेंट्रल इंडिया’ (१८३२ ची आवृत्ती), खंड १, प्रकरण १. ठिंठाकरालाच्या भाकऱ्यांच्या स्मशानाला ग्रंथ “ते स्मशान” म्हणतो, तपस्व्याच्या स्मशानाला “एक स्मशान”, आणि दुसऱ्या जुगाऱ्याच्या स्मशानाला “या नगरीचे स्मशान”; त्यांपैकी कोणतेही महाकालांचे असल्याचे ग्रंथ सांगत नाही. विक्रमादित्यांच्या वेताळाच्या आणि सिंहासनाच्या कथा याच संकेतस्थळावर ‘विक्रम वेताळ’ आणि ‘सिंहासन बत्तिशी’ या पुस्तकांत पूर्ण सांगितल्या आहेत. सी. ई. ल्युअर्ड यांचे ‘ग्वाल्हेर स्टेट गॅझेटियर’ खंड १ (१९०८), पृष्ठे ३०३-३०४, त्यांना “भारताचा राजा आर्थर” म्हणते. इ.स. ४०० च्या सुमारास चंद्रगुप्त दुसरे यांनी परकीय क्षत्रपांना उज्जैनमधून हाकलले, आणि त्यातूनच विक्रमादित्यांची दंतकथा वाढली, असे मानायला काही कारणे आहेत, असे गॅझेटियर म्हणते.